Khí hậu Tây Bắc và vùng núi cao: từ thung lũng nóng tới đỉnh băng giá

Khí hậu Tây Bắc là nhiệt đới gió mùa có mùa đông lạnh, nhưng bị địa hình chia nhỏ thành nhiều vùng: thung lũng thấp nóng, khô; cao nguyên mát; đỉnh núi trên 2.000 m có khí hậu gần như ôn đới. Dãy Hoàng Liên Sơn chắn bớt gió mùa đông bắc, nên mùa đông ở thung lũng Tây Bắc thường ít mưa phùn hơn và có lúc ấm hơn Đông Bắc, còn đầu hè lại chịu gió tây khô nóng.

Tây Bắc khác Đông Bắc thế nào

Người ta hay gộp "miền núi phía Bắc" làm một, nhưng về khí hậu, dãy Hoàng Liên Sơn là đường phân chia rõ.

Lào Cai và vùng Sa Pa nằm sát dãy Hoàng Liên Sơn nên mang đặc điểm của cả hai.

Khí hậu thay đổi theo độ cao

Ở Tây Bắc, đi từ thung lũng lên đỉnh núi trong một ngày có thể trải qua ba "đai khí hậu".

• Dưới khoảng 600–700 m: nhiệt đới. Mùa hè nóng, thung lũng sông Đà, sông Mã có những ngày trên 38–40°C. Mùa đông khá ấm ban ngày.
• Khoảng 700–1.600 m: cận nhiệt trên núi. Mát mẻ, mùa đông lạnh, sương mù nhiều. Đây là độ cao của Mộc Châu, Sa Pa, Tam Đường.
• Trên khoảng 2.000 m: gần ôn đới. Lạnh quanh năm, mùa đông có băng giá, tuyết rơi khi có đợt lạnh mạnh. Fansipan (3.143 m) và các đỉnh Hoàng Liên Sơn thuộc đai này.

Mốc độ cao các đai trên chỉ là tương đối, thay đổi theo hướng sườn và vĩ độ. Sách Địa lý 12 dùng cách chia này để giải thích vì sao Tây Bắc có rừng nhiệt đới ở chân núi nhưng lại có đỗ quyên, thiết sam trên đỉnh.

Sa Pa: thị trấn trong mây

Sa Pa nằm ở độ cao khoảng 1.500–1.600 m. Nhiệt độ trung bình năm chỉ khoảng 15°C, tháng 1 khoảng 8–9°C. Những đợt không khí lạnh mạnh có thể làm nhiệt độ xuống dưới 0°C, gây băng giá, và hiếm hơn là tuyết rơi.

Lượng mưa ở Sa Pa thuộc loại cao, khoảng 2.500–2.800 mm mỗi năm, do sườn núi đón gió ẩm. Mây mù bao phủ nhiều ngày trong năm, nhất là mùa xuân và mùa hè.

Gió tây khô nóng đầu hè

Khoảng tháng 4 đến tháng 6, gió mùa tây nam từ vịnh Bengal vượt qua các dãy núi biên giới Việt – Lào. Khi xuống các thung lũng Tây Bắc, không khí đã khô, bị nén lại và nóng lên. Ở Điện Biên, Sơn La, Lai Châu có những ngày nóng khô, độ ẩm thấp, dễ cháy rừng. Đây là "anh em" của gió Lào ở Bắc Trung Bộ, cùng cơ chế hiệu ứng phơn.

Sương muối, băng giá và tuyết

Mùa đông, những đêm trời quang lặng gió, mặt đất ở vùng cao toả nhiệt mạnh. Khi nhiệt độ bề mặt xuống dưới 0°C, hơi nước đóng thành tinh thể băng trên lá cây, mặt cỏ — đó là sương muối. Sương muối gây hại lớn cho chè, rau màu, hoa màu ở Mộc Châu, Sa Pa, Sìn Hồ.

Băng giá dày hơn, phủ cả cành cây, mái nhà, xuất hiện trên các đỉnh cao như Fansipan, Y Tý, Tả Xùa khi có không khí lạnh mạnh. Tuyết thì hiếm hơn nữa; những lần tuyết rơi trên diện rộng ở Sa Pa, như đầu năm 2016, trở thành sự kiện được nhắc tới nhiều năm.

Mùa mưa và lũ quét

Mùa hè Tây Bắc mưa nhiều, nhất là tháng 6–8. Địa hình dốc, đất mỏng, mưa lớn tập trung dễ gây lũ quét, sạt lở. Lai Châu, Lào Cai, Hà Giang cũ là những nơi có lượng mưa năm lớn và từng chịu nhiều trận lũ quét. Đây là hiện tượng thời tiết – thuỷ văn gắn liền với khí hậu vùng núi mà người đi phượt mùa mưa cần biết.

Góc nhìn hôm nay: đi Tây Bắc theo mùa

• Tháng 9–10: lúa chín ở Mù Cang Chải, Hoàng Su Phì; trời thường trong, mưa giảm.
• Tháng 12–2: săn mây, săn băng giá ở các đỉnh cao; rất lạnh về đêm, cần đồ giữ ấm đủ.
• Tháng 2–3: hoa ban, hoa mận, hoa đào nở; đầu xuân có mưa phùn ở vùng sát Hoàng Liên Sơn.
• Tháng 6–8: mưa lớn, nguy cơ sạt lở; nếu đi nên theo dõi cảnh báo lũ quét của cơ quan khí tượng.