Miền Bắc Việt Nam có bốn mùa, nhưng không đều như ở vùng ôn đới: mùa hè và mùa đông dài, rõ rệt; còn xuân và thu là hai mùa chuyển tiếp ngắn, có năm chỉ vài tuần. Các nhà khí hậu học thường nói miền Bắc có hai mùa chính — mùa nóng ẩm mưa nhiều và mùa lạnh ít mưa — xen giữa là hai thời kỳ chuyển tiếp mà người dân quen gọi là xuân và thu.
Vì sao miền Bắc có mùa đông còn miền Nam thì không
Hà Nội ở khoảng vĩ độ 21°B, chỉ cách chí tuyến Bắc chừng hai độ. Nhưng lý do chính khiến miền Bắc lạnh không phải vĩ độ, mà là gió mùa đông bắc.
Từ khoảng tháng 10 đến tháng 4 năm sau, những đợt không khí lạnh từ áp cao Siberia tràn xuống phía nam. Địa hình Bắc Bộ có các cánh cung núi mở ra phía bắc và đông bắc như những cái phễu, dẫn không khí lạnh đi sâu vào đồng bằng. Kết quả: mùa đông miền Bắc lạnh hơn hẳn các nơi cùng vĩ độ trên thế giới. Hà Nội có tháng 1 trung bình khoảng 16–17°C, trong khi một số nơi cùng vĩ độ ở Ấn Độ hay Mexico ấm hơn đáng kể.
Bốn mùa trong một năm ở Hà Nội
| Mùa | Thời gian gần đúng | Thời tiết điển hình |
|---|---|---|
| Xuân | Tháng 2 – tháng 4 | Ấm dần, mưa phùn, nồm ẩm, trời âm u nhiều ngày |
| Hạ | Tháng 5 – tháng 8 | Nóng, oi, mưa rào và dông, có đợt gió tây khô nóng |
| Thu | Tháng 9 – tháng 11 | Trời trong, hanh nhẹ, sáng sớm se lạnh, ít mưa dần |
| Đông | Tháng 12 – tháng 2 | Lạnh, khô hanh hoặc lạnh ẩm, có đợt rét đậm, rét hại |
Ranh giới giữa các mùa xê dịch từng năm. Có năm gió lạnh đầu mùa về giữa tháng 9, có năm tới cuối tháng 10 vẫn còn oi nóng. Bảng trên là cách chia phổ biến trong đời sống, không phải ranh giới khí tượng cứng.
Mùa đông miền Bắc có hai kiểu lạnh
Nửa đầu: lạnh khô
Từ tháng 11 đến tháng 1, không khí lạnh đi theo đường lục địa, ít hơi nước. Trời hanh, nắng nhạt, da nứt nẻ, độ ẩm có ngày xuống dưới 50%. Đây là "hanh heo" mà người Hà Nội hay nói.
Nửa sau: lạnh ẩm
Từ khoảng tháng 2, không khí lạnh hay đi vòng qua biển trước khi vào Bắc Bộ, mang theo hơi ẩm. Trời âm u, mưa phùn lất phất, lạnh thấm vào người. Khi không khí lạnh yếu đi và gió đông nam ấm ẩm thổi vào, nồm xuất hiện.
Hai kiểu lạnh này giải thích vì sao cùng 12°C nhưng một ngày tháng 12 khác hẳn một ngày tháng 2: ngày trước khô ráo, ngày sau ẩm ướt và "buốt".
Mùa xuân miền Bắc: vì sao lại ẩm ướt và ít nắng
Thơ ca tả mùa xuân rực nắng, nhưng thực tế xuân Bắc Bộ thường là mùa ít nắng nhất năm. Mây tầng thấp phủ kín, mưa phùn rả rích. Số giờ nắng tháng 2, tháng 3 ở Hà Nội thuộc loại thấp nhất trong năm.
Mưa phùn lại rất có ích cho nhà nông: tưới đều cho mạ, cho rau màu đầu vụ chiêm xuân. Câu "mưa xuân" trong văn chương gắn với cảnh sinh sôi chính là vì vậy.
Mùa hè miền Bắc: oi nóng và mưa dông
Mùa hè miền Bắc nóng và ẩm. Nhiệt độ tháng 6, tháng 7 trung bình khoảng 29°C ở Hà Nội; những ngày nắng nóng có thể lên trên 38°C. Độ ẩm cao làm cái nóng khó chịu hơn con số trên nhiệt kế.
Đây cũng là mùa mưa: phần lớn lượng mưa năm của Bắc Bộ rơi từ tháng 5 đến tháng 9, thường dưới dạng mưa rào và dông chiều tối, cộng với mưa lớn do bão và áp thấp nhiệt đới, nhất là tháng 7–9.
Mùa thu Hà Nội: vì sao được yêu nhất
Mùa thu Bắc Bộ ngắn nhưng đẹp vì lúc này gió mùa đông bắc mới bắt đầu, những đợt không khí lạnh đầu mùa còn yếu. Chúng đẩy lùi không khí nóng ẩm, làm trời trong, độ ẩm giảm, sáng sớm hơi se. Mưa giảm dần, nắng vàng nhẹ.
Đó là cơ sở khí tượng của "gió heo may" trong thơ văn: làn gió nhẹ, hơi khô, se lạnh của những đợt không khí lạnh đầu mùa.
Vùng núi phía Bắc khác đồng bằng thế nào
- Đông Bắc (Lạng Sơn, Cao Bằng, Quảng Ninh…) hứng không khí lạnh sớm nhất và mạnh nhất. Mùa đông ở đây lạnh hơn Hà Nội rõ rệt; Mẫu Sơn có năm có băng giá.
- Tây Bắc có dãy Hoàng Liên Sơn chắn bớt gió mùa đông bắc nên mùa đông ở thung lũng ấm hơn Đông Bắc, nhưng vùng núi cao vẫn rất lạnh. Đầu mùa hè, Tây Bắc lại chịu gió tây khô nóng.
- Đồng bằng Bắc Bộ chịu đầy đủ cả lạnh mùa đông và oi mùa hè, chênh lệch nhiệt độ giữa tháng nóng nhất và lạnh nhất lớn.
Góc nhìn hôm nay: sống thuận với bốn mùa
Hiểu đặc điểm từng mùa giúp sắp xếp việc nhà, việc đồng áng, chuyến đi chơi hợp lý hơn. Muốn ngắm trời trong ở Hà Nội, chọn khoảng tháng 10 – đầu tháng 11. Muốn tránh mưa phùn và đường trơn, tháng 2 – 3 là lúc cần cẩn thận. Đi vùng núi phía Bắc mùa đông thì theo dõi các đợt không khí lạnh để chuẩn bị áo ấm đủ.
Ai thích tìm hiểu sâu có thể đọc mục khí hậu trong sách Địa lý tự nhiên Việt Nam, hoặc theo dõi bản tin "nhận định xu thế khí hậu" hằng tháng của cơ quan khí tượng quốc gia — sẽ thấy mỗi mùa của năm nay lệch so với trung bình nhiều năm ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Miền Bắc có mấy mùa?
Trong đời sống, miền Bắc có bốn mùa xuân, hạ, thu, đông. Về khí hậu học, đây là hai mùa chính (nóng ẩm và lạnh) cùng hai thời kỳ chuyển tiếp ngắn.
Vì sao miền Bắc lạnh hơn nhiều nơi cùng vĩ độ?
Do gió mùa đông bắc đưa không khí lạnh từ Siberia xuống, cộng với địa hình các cánh cung núi mở về phía bắc dẫn không khí lạnh vào sâu đồng bằng.
Tháng nào lạnh nhất ở Hà Nội?
Thường là tháng 1, với nhiệt độ trung bình khoảng 16–17°C. Những đợt rét đậm, rét hại có thể làm nhiệt độ ban đêm xuống dưới 10°C.
Mùa thu Hà Nội đẹp nhất vào tháng nào?
Khoảng tháng 10 đến đầu tháng 11, khi các đợt không khí lạnh đầu mùa làm trời trong, khô và se lạnh vào sáng sớm, mưa đã giảm.
Gió heo may là gì?
Gió heo may là cách gọi dân gian cho làn gió nhẹ, hơi khô và se lạnh cuối thu ở miền Bắc, gắn với những đợt không khí lạnh đầu mùa còn yếu.