Sương mù và sương mai khác nhau thế nào: từ giọt sương đến màn trắng

Sương mai (sương đêm, giọt sương) là hơi nước ngưng tụ thành giọt trên bề mặt lá cỏ, mái nhà khi chúng lạnh xuống dưới điểm sương vào ban đêm; còn sương mù là hơi nước ngưng tụ thành vô số giọt li ti lơ lửng ngay trong lớp không khí sát mặt đất, làm tầm nhìn giảm xuống dưới 1 km. Nói cách khác, sương mai đọng trên vật, sương mù bay trong không khí — sương mù về bản chất là một đám mây nằm sát đất.

Cùng một nguyên lý: điểm sương

Không khí chứa hơi nước. Khi nhiệt độ hạ xuống bằng điểm sương, hơi nước bắt đầu ngưng tụ. Chỗ ngưng tụ quyết định đó là sương mai hay sương mù:

Khi tầm nhìn từ 1 km đến khoảng 10 km do hơi nước, các nhà khí tượng gọi là "mù ẩm" (mist), nhẹ hơn sương mù.

Sương mai: vì sao đêm quang lại nhiều sương

Đêm trời quang mây, lặng gió, mặt đất và lá cây toả nhiệt mạnh lên bầu trời, lạnh đi nhanh hơn không khí. Khi bề mặt lá xuống dưới điểm sương, giọt nước hình thành. Đêm nhiều mây thì mây "đắp chăn" giữ nhiệt nên ít sương. Đêm gió mạnh thì không khí trộn đều, bề mặt khó lạnh sâu nên cũng ít sương.

Ông bà ta có kinh nghiệm: sáng nào cỏ đẫm sương thì hôm đó thường nắng ráo — vì đêm trước trời quang. Đây là kinh nghiệm có cơ sở khá tốt, dù không phải tuyệt đối.

Các loại sương mù ở Việt Nam

Sương mù bức xạ

Hình thành đêm quang lặng gió, không khí sát đất lạnh đi tới điểm sương. Hay gặp ở thung lũng, ven sông hồ, đồng ruộng vào mùa đông và mùa xuân miền Bắc, mùa khô ở Tây Nguyên, Đà Lạt. Thường tan sau khi Mặt Trời lên vài giờ.

Sương mù bình lưu

Không khí ấm ẩm từ biển thổi vào vùng đất hoặc mặt nước lạnh hơn, lạnh đi từ dưới lên và tạo sương mù. Ở Bắc Bộ cuối đông – đầu xuân, khi gió đông nam ấm ẩm tràn vào sau đợt lạnh, sương mù dày có thể bao phủ cả vùng ven biển và đồng bằng — đi cùng hiện tượng nồm.

Sương mù sườn núi

Không khí ẩm bị đẩy lên sườn núi, lạnh đi và ngưng tụ. Người đi đèo Hải Vân, đèo Ô Quy Hồ, đèo Prenn hay gặp — nhìn từ dưới lên thấy như mây đội đỉnh núi.

Sương mù và giao thông

Sương mù dày là nguy cơ lớn với giao thông đường bộ, đường thuỷ. Tầm nhìn giảm dưới 100–200 m khiến lái xe khó đánh giá khoảng cách. Một số lưu ý phổ biến:

• Bật đèn chiếu gần (đèn cốt) và đèn sương mù nếu có; không bật đèn pha xa vì ánh sáng phản chiếu vào sương làm loá mắt hơn.
• Giảm tốc độ, tăng khoảng cách với xe trước.
• Trên cao tốc, sương mù cục bộ có thể xuất hiện đột ngột ở đoạn gần sông, thung lũng.

Ảnh hưởng của sương mù tới hoạt động bay là một đề tài riêng; ở đây chỉ nói chung là sân bay cũng có thể phải điều chỉnh lịch khi sương mù dày.

Sương mù hay mù khói?

Không phải "màn trắng" nào buổi sáng cũng là sương mù. Ở các thành phố lớn mùa đông, bầu trời mờ đục có khi là mù khói — bụi mịn, khói từ giao thông, đốt rơm rạ, công nghiệp bị giữ lại dưới lớp nghịch nhiệt. Sương mù thật thường ẩm, độ ẩm gần 100%, tan khi nắng lên; mù khói thường khô hơn, màu xám vàng, có thể kéo dài cả ngày. Hai thứ có thể trộn vào nhau.

Góc nhìn hôm nay: ngắm sương ở đâu

• Thung lũng Mộc Châu, Sa Pa, Y Tý sáng sớm mùa đông – xuân: biển mây, sương mù bức xạ.
• Hồ Tuyền Lâm, hồ Xuân Hương (Đà Lạt) sáng mùa khô: sương bốc trên mặt hồ.
• Đồng lúa đồng bằng sáng sớm mùa thu: sương mai đọng trên lá lúa, mạng nhện.
• Muốn đoán sương mù: để ý đêm quang, lặng gió, độ ẩm cao buổi tối, nhiệt độ gần bằng điểm sương.

Sương mù trên biển và ven sông

Ngoài đất liền, sương mù còn xuất hiện trên biển và các dòng sông lớn. Ở vịnh Bắc Bộ cuối đông – đầu xuân, khi không khí ấm ẩm từ phía nam thổi qua mặt biển còn lạnh, sương mù bình lưu có thể phủ dày vùng ven biển và các đảo, kéo dài cả ngày. Tàu thuyền phải giảm tốc, dùng còi sương mù, ra-đa hàng hải để tránh va chạm.

Trên sông, những buổi sáng mùa khô ở miền Tây hay mùa đông ở miền Bắc, sương mù bốc lên từ mặt nước ấm hơn không khí lạnh phía trên — gọi là sương mù bốc hơi, giống hơi nước bốc từ tách trà nóng. Lớp sương này thường mỏng, đẹp, tan nhanh khi nắng lên, nhưng vẫn làm giảm tầm nhìn cho ghe xuồng, phà qua sông lúc sáng sớm.