Sét là tia phóng điện khổng lồ trong mây dông, sinh ra khi các hạt băng và hạt nước va chạm, tách điện tích dương lên đỉnh mây và điện tích âm xuống đáy mây; khi chênh lệch điện thế đủ lớn, dòng điện phóng xuống đất qua một kênh nóng tới khoảng 30.000°C, làm không khí giãn nở đột ngột tạo ra tiếng sấm. Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới có mật độ dông sét cao; sét là hiện tượng thời tiết gây chết người thường gặp, nhất là với người làm đồng, đi biển, ở nơi trống trải.
Mây dông tích điện như thế nào
Bên trong mây vũ tích, luồng không khí đi lên mạnh mang theo giọt nước, hạt băng nhỏ và hạt băng tuyết mềm (graupel). Chúng va vào nhau liên tục. Theo cách giải thích được chấp nhận rộng rãi, khi va chạm trong vùng nhiệt độ dưới 0°C, hạt băng nhỏ nhẹ thường mang điện dương và bị luồng thăng đưa lên đỉnh mây, còn hạt graupel nặng hơn mang điện âm tụ ở phần giữa và đáy mây. Mặt đất bên dưới bị cảm ứng mang điện dương.
Không khí bình thường cách điện tốt. Nhưng khi chênh lệch điện thế lên tới hàng trăm triệu vôn, nó bị "đánh thủng".
Một tia sét xuống đất diễn ra thế nào
- Tia tiên đạo: từ đáy mây, một kênh điện tích âm mờ nhạt đi xuống theo từng bước dích dắc, mỗi bước vài chục mét.
- Tia đón: khi tia tiên đạo tới gần, từ mặt đất — ngọn cây, cột điện, người đứng nơi trống — phóng lên những tia điện dương ngắn.
- Tia ngược: hai tia gặp nhau, kênh dẫn điện khép kín, dòng điện cực mạnh chạy ngược từ đất lên mây trong vài phần triệu giây. Đây là phần sáng chói ta nhìn thấy.
- Thường có thêm vài đợt phóng điện lặp lại trong cùng kênh, làm tia sét như "nhấp nháy".
Phần lớn sét xảy ra trong mây hoặc giữa các đám mây; chỉ một phần nhỏ đánh xuống đất, nhưng đó là phần nguy hiểm.
Sấm và cách ước lượng khoảng cách
Kênh sét nóng lên tới khoảng 30.000°C — nóng hơn bề mặt Mặt Trời nhiều lần — trong tích tắc, làm không khí giãn nở như vụ nổ, tạo sóng âm là tiếng sấm. Ánh sáng đến mắt gần như tức thì, còn âm thanh đi khoảng 340 m mỗi giây. Đếm số giây từ lúc thấy chớp tới lúc nghe sấm rồi chia 3, ta được khoảng cách xấp xỉ bằng km.
| Số giây từ chớp đến sấm | Khoảng cách (gần đúng) | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| 3 giây | 1 km | Rất gần, nguy hiểm |
| 15 giây | 5 km | Vẫn trong tầm sét có thể đánh tới |
| 30 giây | 10 km | Ngưỡng nên tìm chỗ trú ngay |
Nguyên tắc an toàn phổ biến của các cơ quan khí tượng: "Khi nghe sấm, hãy vào trong nhà". Sét có thể đánh xa hơn 10 km tính từ cơn dông, kể cả khi chỗ mình chưa mưa.
Sét ở Việt Nam
Mùa dông sét ở Việt Nam trùng với mùa hè và mùa mưa, nhiều nhất khoảng tháng 4 đến tháng 9 ở miền Bắc và tháng 5 đến tháng 10 ở phía Nam. Các bản đồ mật độ sét của Việt Nam cho thấy nhiều vùng ở đồng bằng Bắc Bộ, Nam Bộ và Tây Nguyên có mật độ sét cao. Mỗi năm đều có những vụ người bị sét đánh khi làm đồng, chăn trâu, đánh cá, trú dưới gốc cây lớn.
Những hiểu lầm nguy hiểm về sét
"Sét không đánh hai lần một chỗ"
Sai. Sét thường xuyên đánh lại vào điểm cao như tháp, toà nhà cao tầng — đó là lý do có cột thu lôi.
"Trú dưới gốc cây là an toàn"
Sai. Cây cao đứng một mình là nơi sét dễ đánh; dòng điện có thể lan sang người đứng gần.
"Đi ô tô có lốp cao su nên an toàn"
Ô tô vỏ kim loại kín tương đối an toàn, nhưng là nhờ vỏ kim loại dẫn điện bao quanh (như lồng Faraday), không phải nhờ lốp cao su.
"Người bị sét đánh còn điện, không được chạm vào"
Sai. Người bị sét đánh không tích điện; cần sơ cứu ngay (gọi 115, kiểm tra hô hấp, ép tim nếu cần theo hướng dẫn).
Nơi trú an toàn khi có dông
- An toàn: nhà kiên cố có hệ thống điện, nước (tránh chạm vào ống nước, thiết bị cắm điện trong cơn dông); ô tô vỏ kim loại kín.
- Không an toàn: lều, chòi tạm, nhà chờ hở, dưới gốc cây, đỉnh đồi, bãi biển, ruộng trống, trên mặt nước.
- Nếu bị kẹt ngoài trời trống, tránh xa vật cao, không nằm sát đất; các khuyến cáo hiện nay nhấn mạnh rằng không có tư thế nào ngoài trời là thật sự an toàn — ưu tiên là đến nơi trú sớm.
Góc nhìn hôm nay: sống cùng mùa dông
- Xem bản tin "cảnh báo dông, sét" và ảnh ra-đa trước khi ra đồng, ra biển buổi chiều.
- Nghe sấm thì vào nhà; đợi khoảng 30 phút sau tiếng sấm cuối cùng mới ra lại.
- Nhà cao, nhà ở vùng trống nên lắp hệ thống chống sét đúng kỹ thuật.
Câu hỏi thường gặp
Sét hình thành như thế nào?
Trong mây dông, hạt băng và hạt nước va chạm làm tách điện tích: dương lên đỉnh mây, âm xuống đáy mây. Khi chênh lệch điện thế đủ lớn, không khí bị đánh thủng và dòng điện phóng xuống đất thành tia sét.
Vì sao thấy chớp trước khi nghe sấm?
Vì ánh sáng đi gần như tức thì còn âm thanh chỉ đi khoảng 340 m mỗi giây. Đếm giây từ chớp đến sấm rồi chia 3 sẽ ra khoảng cách tính bằng km.
Trú mưa dưới gốc cây có bị sét đánh không?
Rất nguy hiểm. Cây cao đứng một mình dễ bị sét đánh, dòng điện có thể lan sang người đứng gần. Nên vào nhà kiên cố hoặc ô tô kín.
Sét có đánh hai lần một chỗ không?
Có. Sét thường đánh lặp lại vào những điểm cao như tháp, toà nhà cao tầng.
Nghe sấm bao lâu thì an toàn?
Các cơ quan khí tượng khuyên khi nghe sấm là vào nhà, và đợi khoảng 30 phút sau tiếng sấm cuối cùng mới ra ngoài.