Lốc xoáy (vòi rồng khi xuất hiện trên biển, sông, hồ) là cột không khí xoay rất mạnh nối từ đáy mây dông xuống mặt đất hoặc mặt nước, chỉ rộng vài chục đến vài trăm mét và thường tồn tại vài phút, nhưng gió bên trong có thể phá huỷ nhà cửa trên dải hẹp. Ở Việt Nam, lốc thường xảy ra trong mùa dông, nhất là thời kỳ chuyển mùa và khi có không khí lạnh hay bão; người dân hay gọi chung là "lốc", "lốc xoáy", "vòi rồng".
Lốc xoáy, vòi rồng, gió lốc: phân biệt cách gọi
| Cách gọi | Là gì |
|---|---|
| Lốc xoáy (tornado) | Cột khí xoáy mạnh nối từ mây dông xuống mặt đất |
| Vòi rồng (waterspout) | Cột khí xoáy trên mặt nước, cuốn nước thành cột nhìn như vòi; dân gian ví là rồng hút nước |
| Gió lốc, "lốc" trong bản tin | Thường chỉ gió giật mạnh cục bộ trong cơn dông, có thể xoáy hoặc không |
| Gió xoáy bụi (dust devil) | Xoáy nhỏ hình thành ngày nắng nóng trên đất trống, không liên quan mây dông, thường yếu |
Bản tin Việt Nam hay dùng cụm "lốc, sét, mưa đá và gió giật mạnh" để cảnh báo chung cho cơn dông. Không phải lần nào có "lốc" cũng là tornado theo nghĩa khí tượng chặt chẽ.
Lốc xoáy hình thành thế nào
Lốc mạnh thường sinh ra từ mây dông mạnh có luồng thăng xoay (mây dông siêu tế bào ở Mỹ là ví dụ điển hình). Cơ chế giản lược:
- Gió ở tầng thấp và tầng cao khác nhau về hướng và tốc độ, tạo ra một "ống" không khí xoay nằm ngang gần mặt đất.
- Luồng thăng mạnh của mây dông nâng ống xoay đó dựng đứng lên.
- Luồng xoay bị kéo dài, co hẹp lại và quay nhanh hơn — giống người trượt băng thu tay lại thì quay nhanh hơn.
- Khi xoáy chạm đất, lốc xoáy hình thành.
Ở vùng nhiệt đới như Việt Nam, nhiều lốc nhỏ hình thành theo cơ chế khác, không cần mây siêu tế bào: dọc các đường gió hội tụ, front lạnh, dải mây dông hoặc trong dải mưa của bão. Những lốc này thường yếu và ngắn hơn lốc ở Mỹ, nhưng vẫn đủ tốc mái, đổ cây.
Vòi rồng trên biển
Vòi rồng trên biển khá thường gặp ở vùng biển nhiệt đới, kể cả ven biển Việt Nam, vào những ngày có mây tích, mây dông phát triển. Phần lớn là vòi rồng "thời tiết đẹp", hình thành từ đáy mây tích đang lớn, yếu và tan nhanh. Một số vòi rồng sinh từ mây dông mạnh, nguy hiểm hơn, có thể di chuyển vào bờ thành lốc. Cột "nước" ta nhìn thấy chủ yếu là hơi nước ngưng tụ do áp suất thấp trong lõi xoáy, cùng với bọt nước bị cuốn lên ở chân — không phải cả cột nước biển bị hút lên trời.
Lốc ở Việt Nam: khi nào, ở đâu
- Thời kỳ chuyển mùa (khoảng tháng 3–5 ở miền Bắc, tháng 4–5 ở Nam Bộ, Tây Nguyên): khi không khí lạnh cuối mùa gặp không khí nóng ẩm, hoặc đầu mùa mưa.
- Trong dải mưa của bão: khi bão vào bờ, các dải mây dông phía ngoài có thể sinh lốc nhỏ.
- Vùng núi phía Bắc, Tây Nguyên, đồng bằng đều có ghi nhận; lốc gây thiệt hại thường ở các tỉnh miền núi phía Bắc và đồng bằng Nam Bộ.
Lốc đi qua dải hẹp, nên một xóm có thể tan hoang trong khi xóm bên cạnh nguyên vẹn.
Đo sức mạnh lốc: thang Fujita
Lốc quá nhỏ và nhanh nên hiếm khi được đo gió trực tiếp. Các nhà khoa học ước lượng sức gió dựa trên mức hư hại, theo thang Fujita cải tiến (EF0 đến EF5) dùng ở Mỹ. EF0 làm gãy cành, tốc ngói nhẹ; EF5 cuốn sập nhà kiên cố. Phần lớn lốc ở Việt Nam, nếu đánh giá theo thang này, ở mức yếu đến trung bình.
Có dự báo được lốc không
Dự báo chính xác lốc ở đâu, lúc nào là điều rất khó, kể cả ở nước có hệ thống ra-đa dày đặc. Cơ quan khí tượng chỉ có thể cảnh báo khu vực có nguy cơ dông mạnh, lốc trong vài giờ tới. Ra-đa Doppler giúp phát hiện vùng mây có chuyển động xoay, cho cảnh báo ngắn vài phút đến vài chục phút.
Góc nhìn hôm nay: nhận biết dấu hiệu
- Mây dông rất tối, có phần đáy mây hạ thấp xoay tròn, hoặc phễu mây thò xuống.
- Tiếng gầm lớn, liên tục như tàu hoả.
- Gió đổi hướng đột ngột, mảnh vụn bay xoáy trên mặt đất.
- Khi thấy dấu hiệu, vào nơi kiên cố, tránh xa cửa kính, ở phòng thấp, phía trong nhà.
Câu hỏi thường gặp
Lốc xoáy là gì?
Lốc xoáy là cột không khí xoay rất mạnh nối từ đáy mây dông xuống mặt đất, rộng vài chục đến vài trăm mét, thường chỉ tồn tại vài phút nhưng có sức phá hoại lớn trên dải hẹp.
Vòi rồng là gì?
Vòi rồng là lốc xoáy trên mặt nước. Cột nhìn như nước bị hút lên chủ yếu là hơi nước ngưng tụ trong lõi xoáy và bọt nước ở chân, không phải cả cột nước biển.
Ở Việt Nam lốc xoáy hay xảy ra khi nào?
Thường vào thời kỳ chuyển mùa như tháng 3–5 ở miền Bắc, đầu mùa mưa ở phía Nam, và trong dải mây dông của bão khi vào bờ.
Có dự báo được lốc xoáy không?
Rất khó dự báo chính xác vị trí và thời điểm. Cơ quan khí tượng chỉ cảnh báo vùng có nguy cơ dông mạnh, lốc; ra-đa Doppler giúp cảnh báo sớm vài phút đến vài chục phút.
Lốc xoáy ở Việt Nam có mạnh như ở Mỹ không?
Phần lớn lốc ở Việt Nam yếu hơn và ngắn hơn lốc mạnh ở Mỹ, vốn sinh từ mây dông siêu tế bào. Tuy vậy lốc ở Việt Nam vẫn đủ sức tốc mái, đổ cây, sập nhà yếu.