Gió giật là gì: vì sao bản tin luôn kèm chữ giật cấp mấy

Gió giật là những cú tăng tốc độ gió đột ngột, kéo dài chỉ vài giây, vượt hẳn tốc độ gió trung bình; bản tin luôn ghi kèm "giật cấp…" vì chính những cú giật này làm đổ cây, tốc mái, lật xe máy, trong khi con số gió trung bình nhìn thì có vẻ không quá mạnh. Trong bão và dông, gió giật thường cao hơn gió trung bình 2–3 cấp Beaufort, có khi hơn.

Gió trung bình và gió giật

Gió không bao giờ thổi đều. Nếu đặt một máy đo gió và vẽ tốc độ theo từng giây, ta sẽ thấy một đường lên xuống liên tục như răng cưa. Các nhà khí tượng tách ra hai con số:

Vì vậy câu "gió mạnh cấp 10, giật cấp 13" có nghĩa là gió duy trì ở mức cấp 10, nhưng từng cú gió vài giây có thể đạt cấp 13.

Vì sao gió lại giật

Rối động do vật cản

Khi gió đi qua nhà cửa, cây cối, đồi núi, nó bị xé thành các xoáy nhỏ. Những xoáy này làm gió tại một điểm lúc mạnh lúc yếu. Trong phố nhiều nhà cao, gió giật còn mạnh hơn ở "khe" giữa các toà nhà.

Không khí từ trên cao đổ xuống

Gió ở trên cao thường mạnh hơn sát mặt đất (vì không có ma sát). Khi không khí trộn theo chiều đứng — ví dụ ngày nắng nóng, hay trong bão — những "gói" không khí tốc độ cao từ trên đi xuống, tạo các cú giật.

Luồng giáng trong mây dông

Trong cơn dông, không khí lạnh bị mưa kéo xuống, chạm đất rồi toả ra mọi hướng. Đây là nguồn gió giật mạnh nhất trong dông, có khi đến cấp 8–10 trong vài phút dù trước đó trời lặng gió. Những luồng giáng đặc biệt mạnh được gọi là downburst, có thể gây hư hại như lốc xoáy nhưng gió toả thẳng chứ không xoáy.

Gió giật trong bão

Trong bão, gió giật xuất hiện liên tục, nhất là khi các dải mưa xoắn ốc đi qua. Thường thì:

• Bão cấp 8–9: giật cấp 10–11.
• Bão cấp 12: giật cấp 14–15.
• Siêu bão: giật trên cấp 17.

Đây chỉ là mức thường thấy trong bản tin, không phải công thức cố định. Gió giật trên đất liền cũng thay đổi theo địa hình: ven biển trống trải và đỉnh đồi chịu giật mạnh hơn khu dân cư dày.

Vì sao gió giật phá hoại nhiều

Lực gió tác động lên vật tăng theo bình phương tốc độ: gió nhanh gấp đôi thì lực đẩy lớn gấp khoảng bốn lần. Một cú giật từ 60 km/h lên 90 km/h làm lực tăng hơn hai lần chỉ trong vài giây. Mái tôn, biển quảng cáo, cây có rễ nông chịu được gió trung bình nhưng bị những cú giật đột ngột bứt ra. Cú giật còn làm vật dao động, lỏng dần liên kết qua nhiều lần — đến cú giật sau thì bung.

Đo gió thế nào

Trạm khí tượng đo gió ở độ cao chuẩn khoảng 10 m so với mặt đất, nơi thoáng, bằng máy đo gió kiểu chén quay hoặc siêu âm. Máy ghi liên tục, từ đó tính gió trung bình và gió giật. Khi bão mạnh, đôi khi máy đo bị hư hỏng hoặc trạm mất điện trước khi đo được cú giật mạnh nhất — vì vậy một số kỷ lục gió giật được ước lượng từ hư hại hoặc từ ra-đa.

Gió giật trong đời sống hằng ngày

• Đi xe máy trên cầu cao, cao tốc ven biển ngày gió mùa đông bắc mạnh: một cú giật ngang có thể làm lệch tay lái.
• Đầu cơn dông chiều hè: gió giật đột ngột làm đổ cây, rơi biển quảng cáo — đây là lúc nhiều tai nạn xảy ra.
• Thả diều, chơi thể thao dưới nước: gió giật có thể làm mất kiểm soát.

Góc nhìn hôm nay: đọc đúng bản tin gió

• Luôn nhìn con số "giật cấp" chứ không chỉ cấp gió trung bình.
• Khi bão hoặc dông tới, tránh đứng dưới cây lớn, biển quảng cáo, công trình tạm.
• Gia cố mái tôn, cột chống, biển hiệu trước mùa dông bão.

Gió giật trong đô thị: "hiệu ứng khe hẹp"

Ở thành phố nhiều nhà cao tầng, gió khi bị ép qua khe giữa hai toà nhà hoặc lùa dưới chân toà tháp có thể mạnh hơn hẳn gió ở nơi thoáng. Gió trên cao đập vào mặt toà nhà, bị đẩy xuống chân nhà, tạo những luồng gió giật rất mạnh ở vỉa hè. Đây là lý do có những góc phố lúc nào cũng "gió hút", và khi có dông, bão thì đặc biệt nguy hiểm: biển quảng cáo, cây xanh, mái che tạm ở những vị trí này dễ đổ nhất.

Các kỹ sư thiết kế toà nhà cao tầng thường phải thử nghiệm mô hình trong ống gió để đánh giá hiện tượng này. Với người đi đường, ghi nhớ đơn giản: khi có gió mạnh, tránh đi sát chân toà nhà cao, lối đi giữa hai toà nhà và khu vực có vật treo trên cao.