Khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa là kiểu khí hậu nóng quanh năm, mưa nhiều, và đổi hướng gió theo mùa: mùa đông gió thổi từ lục địa ra, mùa hè gió thổi từ biển vào. Việt Nam nằm trọn trong vành đai nội chí tuyến, giáp Biển Đông và kề lục địa châu Á rộng lớn, nên có đủ cả ba yếu tố đó. Nhưng vì đất nước kéo dài hơn 15 vĩ độ và có núi chắn ngang, mỗi miền lại cảm nhận "nhiệt đới ẩm gió mùa" theo một kiểu rất khác.
Ba chữ "nhiệt đới", "ẩm", "gió mùa" nghĩa là gì
Ba chữ trong tên gọi không phải để trang trí. Mỗi chữ chỉ một đặc điểm đo được.
- Nhiệt đới: lãnh thổ nằm giữa chí tuyến Bắc và xích đạo. Mặt Trời lên thiên đỉnh hai lần mỗi năm ở mọi nơi trên đất liền Việt Nam, nên lượng bức xạ nhận được lớn. Sách giáo khoa Địa lý ghi nhiệt độ trung bình năm phần lớn lãnh thổ trên 20°C (trừ vùng núi cao).
- Ẩm: lượng mưa trung bình năm khoảng 1.500–2.000 mm, có nơi trên 3.000 mm; độ ẩm không khí thường trên 80%. Biển Đông là nguồn hơi nước khổng lồ ngay sát cạnh.
- Gió mùa: hướng gió chính đổi theo mùa. Mùa đông có gió mùa đông bắc từ áp cao lục địa châu Á; mùa hè có gió mùa tây nam từ Ấn Độ Dương và gió đông nam từ biển.
Nếu chỉ có "nhiệt đới" mà không có gió mùa, Việt Nam sẽ khô hơn nhiều. Các vùng cùng vĩ độ như sa mạc Ả Rập hay Sahara nằm dưới áp cao cận nhiệt nên rất ít mưa. Chính gió mùa mang hơi nước từ biển vào đã làm Việt Nam xanh tốt.
Vì sao lại có gió mùa: câu chuyện đất và biển
Đất nóng lên nhanh và nguội đi nhanh hơn nước. Mùa đông, lục địa châu Á lạnh xuống rất sâu, không khí lạnh đặc lại thành vùng áp cao lớn quanh Siberia và Mông Cổ. Không khí từ áp cao chảy ra phía biển ấm hơn — đó là gió mùa đông bắc thổi về Việt Nam.
Mùa hè ngược lại. Lục địa nóng bỏng, hình thành áp thấp; trong khi đại dương mát hơn. Gió từ biển thổi vào đất liền, mang theo hơi nước. Gió tây nam từ vịnh Bengal và Ấn Độ Dương, cùng gió đông nam từ Thái Bình Dương, đem mưa tới phần lớn đất nước.
Đây là nguyên lý giản lược. Thực tế còn có sự dịch chuyển của dải hội tụ nhiệt đới, áp cao cận nhiệt Tây Thái Bình Dương, và địa hình. Nhưng cái lõi vẫn là chênh lệch nhiệt giữa đất và biển.
Một khí hậu, nhiều gương mặt
Khí hậu Việt Nam được các nhà địa lý chia thành hai miền lớn, lấy dãy Bạch Mã (khoảng vĩ tuyến 16°B) làm ranh giới, rồi chia nhỏ thành các vùng.
| Vùng | Đặc điểm nổi bật | Mùa mưa chính |
|---|---|---|
| Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ | Có mùa đông lạnh do gió mùa đông bắc; biên độ nhiệt năm lớn | Khoảng tháng 5–10 (Bắc Bộ); lùi muộn dần vào Bắc Trung Bộ |
| Duyên hải Nam Trung Bộ | Nóng quanh năm; mưa lệch về thu – đông; có vùng rất khô như Ninh Thuận | Khoảng tháng 9–12 |
| Tây Nguyên | Hai mùa rõ rệt; nhiệt độ giảm theo độ cao | Khoảng tháng 5–10 |
| Nam Bộ | Cận xích đạo, nóng đều quanh năm, hai mùa mưa – khô | Khoảng tháng 5–11 |
Miền Bắc gần chí tuyến hơn và hứng trực tiếp không khí lạnh nên có mùa đông thật sự. Từ Đà Nẵng trở vào, không khí lạnh đã yếu đi nhiều, khí hậu mang tính cận xích đạo: nóng đều, chỉ khác nhau ở chuyện mưa hay khô.
Núi non làm khí hậu "vỡ" ra từng mảnh
Hơn ba phần tư lãnh thổ là đồi núi, và núi làm thay đổi khí hậu theo hai cách.
Độ cao
Càng lên cao, không khí càng loãng và lạnh. Trung bình nhiệt độ giảm khoảng 0,6°C mỗi 100 m độ cao. Vì vậy Sa Pa (khoảng 1.500 m) hay Đà Lạt (khoảng 1.500 m) mát hơn hẳn vùng đồng bằng cùng vĩ độ, và trên đỉnh Fansipan có những đêm dưới 0°C.
Hướng sườn núi
Khi gió ẩm gặp núi, không khí bị đẩy lên, lạnh đi, hơi nước ngưng lại thành mưa ở sườn đón gió. Vượt sang sườn bên kia, không khí đã mất ẩm, đi xuống thì nóng lên, khô ráo. Đây là cơ chế của gió Lào ở Bắc Trung Bộ và của mùa mưa trái ngược giữa hai sườn Trường Sơn.
Những con số nền nên nhớ
- Lãnh thổ trải từ khoảng 8°30' vĩ Bắc (mũi Cà Mau) đến khoảng 23°23' vĩ Bắc (Lũng Cú).
- Số giờ nắng thường từ khoảng 1.400 đến hơn 3.000 giờ mỗi năm tuỳ nơi; miền Bắc mùa đông nhiều mây nên ít nắng hơn hẳn Nam Bộ.
- Lượng mưa năm biến động rất lớn: dưới 800 mm ở vùng khô hạn Ninh Thuận – Bình Thuận cũ, trên 3.000 mm ở những "rốn mưa" như vùng núi Bắc Quang (Hà Giang cũ) hay Bạch Mã.
Những con số này là trung bình nhiều năm. Từng năm có thể lệch xa, nhất là khi có El Niño hoặc La Niña.
Khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tốt hay xấu cho đời sống
Không có kiểu khí hậu nào chỉ toàn ưu điểm. Nóng ẩm cho phép trồng lúa hai, ba vụ mỗi năm, cây cối mọc quanh năm, rừng nhiệt đới đa dạng. Nhưng cùng khí hậu ấy đem lại bão, lũ, hạn, rét đậm ở miền Bắc, và độ ẩm cao làm đồ đạc nhanh mốc.
Ông bà ta sống chung với nó bằng kinh nghiệm: nhà mái dốc thoát mưa, hiên rộng tránh nắng, làm lúa theo thời vụ, dựa vào câu ca dao đoán trời. Hiểu được khí hậu giúp ta hiểu vì sao nếp sống ấy hình thành.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm ở đâu
- Sách giáo khoa Địa lý 8 và 12 có phần khí hậu Việt Nam ngắn gọn, chuẩn xác, đọc lại khi lớn sẽ thấy dễ hiểu hơn nhiều.
- Bản tin của cơ quan khí tượng quốc gia thường có nhận định khí hậu theo tháng, theo mùa — đọc để thấy mùa năm nay lệch so với trung bình thế nào.
- Atlas Địa lý Việt Nam có bản đồ lượng mưa, nhiệt độ theo tháng — cách nhìn khí hậu trực quan nhất.
- Thử tự ghi lại thời tiết nơi mình ở trong một năm: ngày đầu có gió lạnh, ngày mưa đầu mùa. Đây là cách tốt nhất để "cảm" khí hậu quê mình.
Câu hỏi thường gặp
Khí hậu Việt Nam thuộc kiểu gì?
Việt Nam có khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa. Phía Bắc dãy Bạch Mã có mùa đông lạnh, phía Nam mang tính cận xích đạo, nóng quanh năm với hai mùa mưa và khô.
Vì sao Việt Nam mưa nhiều trong khi nhiều nơi cùng vĩ độ là sa mạc?
Vì Việt Nam nằm cạnh Biển Đông và chịu gió mùa thổi từ biển vào trong mùa hè. Các vùng cùng vĩ độ như Ả Rập nằm dưới áp cao cận nhiệt, không khí đi xuống nên khô hạn.
Ranh giới khí hậu Bắc và Nam Việt Nam ở đâu?
Ranh giới thường được lấy là dãy Bạch Mã, nơi có đèo Hải Vân, khoảng vĩ tuyến 16°B. Không khí lạnh mùa đông thường suy yếu mạnh khi vượt qua dãy núi này.
Gió mùa là gì?
Gió mùa là gió đổi hướng chính theo mùa, do chênh lệch nhiệt độ giữa lục địa và đại dương. Ở Việt Nam, mùa đông có gió mùa đông bắc, mùa hè có gió mùa tây nam và đông nam.
Nhiệt độ trung bình năm ở Việt Nam là bao nhiêu?
Phần lớn vùng thấp có nhiệt độ trung bình năm trên 20°C, tăng dần từ Bắc vào Nam. Vùng núi cao có thể thấp hơn nhiều, tuỳ độ cao.