Tiết Đại hàn — "lạnh lớn" — bắt đầu khoảng ngày 20/1 và kéo dài tới Lập xuân khoảng 4/2; ở miền Bắc Việt Nam, đây thường đúng là thời kỳ lạnh nhất năm, với nhiệt độ trung bình ở Hà Nội khoảng 16–17°C và nhiều khả năng có rét đậm, rét hại. Trước đó là Tiểu hàn (khoảng 5–6/1) và Đông chí (khoảng 21–22/12). Sự trùng khớp giữa tên gọi cổ và số liệu khí hậu hiện đại ở đây khá rõ.
Vì sao lạnh nhất lại đến sau Đông chí cả tháng
Đông chí (khoảng 21–22/12) là ngày ngắn nhất năm ở Bắc Bán Cầu, Mặt Trời ở thấp nhất, mặt đất nhận ít năng lượng nhất. Nhưng ngày lạnh nhất thường đến muộn hơn khoảng một tháng. Lý do là độ trễ nhiệt: mặt đất, biển và khí quyển tiếp tục mất nhiệt trong nhiều tuần sau Đông chí, vì lượng nhiệt nhận vào vẫn ít hơn lượng mất đi. Giống như phòng vẫn tiếp tục lạnh dần một lúc sau khi tắt lò sưởi.
Với miền Bắc Việt Nam, còn có thêm yếu tố: áp cao Siberia mạnh nhất vào khoảng tháng 12 – tháng 1, những đợt không khí lạnh mạnh nhất thường tràn về giai đoạn này.
Ba tiết khí lạnh
| Tiết | Thời gian (gần đúng) | Ý nghĩa | Thời tiết miền Bắc |
|---|---|---|---|
| Đông chí | 21–22/12 đến 5/1 | Ngày ngắn nhất | Lạnh, thường hanh khô |
| Tiểu hàn | 5–6/1 đến 20/1 | Lạnh nhỏ | Lạnh, đợt rét đậm |
| Đại hàn | 20/1 đến 4/2 | Lạnh lớn | Lạnh nhất năm, rét đậm rét hại, có khi băng giá vùng núi |
Số liệu khí hậu nói gì
Theo số liệu trung bình nhiều năm, tháng 1 là tháng lạnh nhất ở hầu hết các trạm miền Bắc. Nhiệt độ trung bình tháng 1 ở Hà Nội khoảng 16–17°C, ở Lạng Sơn khoảng 13–14°C, ở Sa Pa chỉ khoảng 8–9°C. Những đợt rét lịch sử như cuối tháng 1 – đầu tháng 2/2008 (rét kéo dài gần 40 ngày) và cuối tháng 1/2016 (tuyết rơi ở Sa Pa, Mẫu Sơn) đều rơi vào khoảng Tiểu hàn – Đại hàn.
Ở miền Nam, tháng 1 lại là tháng mát dễ chịu của mùa khô, nhiệt độ thấp nhất buổi sáng có khi 20–22°C — "lạnh" theo cảm nhận người phía Nam nhưng không phải rét.
Đại hàn và đời sống nhà nông
Đại hàn rơi vào giai đoạn chuẩn bị và gieo cấy vụ chiêm xuân ở miền Bắc. Nông dân phải tính lịch gieo mạ tránh đợt rét đậm, rét hại (mạ chết rét), che nilon cho mạ, cấy khi nhiệt độ trên khoảng 15°C. Với chăn nuôi, đây là thời gian lo chuồng trại kín gió, dự trữ rơm cỏ cho trâu bò. Ở vùng cao, nông dân lo sương muối làm hại chè, rau màu.
Thời kỳ này cũng gần Tết Nguyên đán. Câu "Tháng chạp là tháng trồng khoai" nhắc việc trồng khoai lang, khoai tây vụ đông xuân — những cây chịu được lạnh.
Đại hàn có còn "lớn" như xưa không
Phân tích số liệu của cơ quan khí tượng cho thấy nhìn chung mùa đông ở miền Bắc đã ấm lên trong vài thập niên, số ngày rét đậm, rét hại có xu hướng giảm. Nhưng các đợt rét mạnh vẫn có thể xảy ra, như năm 2008 và 2016. Tức là Đại hàn có thể "dịu" hơn trung bình, nhưng không hết lạnh.
Phong tục quanh tiết lạnh
- Ở Trung Quốc, Hàn Quốc, nhiều gia đình ăn món ấm đặc biệt vào Đông chí (sủi cảo, chè đậu đỏ). Ở một số vùng Việt Nam cũng có tục làm lễ, ăn uống vào Đông chí, nhưng không phổ biến bằng.
- Thời kỳ cuối Đại hàn trùng với tháng Chạp, dịp dọn nhà, chuẩn bị Tết, cúng ông Công ông Táo (23 tháng Chạp âm lịch).
Góc nhìn hôm nay: sống qua những ngày lạnh nhất
- Theo dõi bản tin không khí lạnh trong khoảng giữa tháng 1 đến đầu tháng 2.
- Giữ ấm cho người già, trẻ nhỏ; không sưởi than trong phòng kín.
- Đi vùng núi phía Bắc săn băng giá: thời điểm có khả năng cao nhất là Tiểu hàn – Đại hàn, nhưng cần chuẩn bị kỹ đồ ấm và theo dõi đường đi.
Những hiểu lầm quanh tiết Đại hàn
"Qua Đại hàn là hết rét"
Không hẳn. Sau Đại hàn là Lập xuân, nhưng tháng 2 ở miền Bắc vẫn có thể có đợt rét đậm, và tháng 3 âm lịch còn có rét nàng Bân. Tiết khí cho biết xu hướng chung theo Mặt Trời, còn từng đợt không khí lạnh thì do áp cao Siberia quyết định, không theo lịch.
"Năm nào Đại hàn cũng là lúc lạnh nhất"
Đúng với số đông năm, nhưng không phải tất cả. Có năm đợt rét mạnh nhất rơi vào cuối tháng 12, có năm vào giữa tháng 2. Số liệu trung bình nhiều năm thì nghiêng rõ về khoảng giữa tháng 1 đến đầu tháng 2.
"Miền Nam cũng có Đại hàn"
Tên tiết khí dùng chung cả nước, nhưng ở TP.HCM, Cần Thơ, khoảng 20/1 chỉ là những ngày mát, khô của mùa khô. Đại hàn mang ý nghĩa khí hậu thật sự chủ yếu ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ.
Câu hỏi thường gặp
Tiết Đại hàn là ngày nào?
Đại hàn bắt đầu khoảng ngày 20/1 dương lịch và kéo dài tới Lập xuân khoảng 4/2.
Vì sao Đông chí không phải ngày lạnh nhất?
Vì độ trễ nhiệt: sau Đông chí, mặt đất và biển vẫn tiếp tục mất nhiệt vài tuần. Ở miền Bắc, các đợt không khí lạnh mạnh nhất cũng hay đến vào tháng 1.
Tháng nào lạnh nhất ở miền Bắc?
Tháng 1 là tháng lạnh nhất ở hầu hết các trạm miền Bắc, trùng với tiết Tiểu hàn và Đại hàn.
Tiểu hàn là gì?
Tiểu hàn nghĩa là "lạnh nhỏ", bắt đầu khoảng 5–6/1, nằm giữa Đông chí và Đại hàn.
Đại hàn có ảnh hưởng gì tới nông nghiệp?
Đây là lúc gieo mạ, cấy lúa chiêm xuân ở miền Bắc, nông dân phải tránh đợt rét đậm rét hại để mạ không chết rét, đồng thời lo chuồng trại cho gia súc.