Lịch mùa vụ lúa ở Việt Nam được "may đo" theo thời tiết từng vùng: miền Bắc có vụ chiêm xuân (cấy cuối đông, gặt khoảng tháng 5–6) và vụ mùa (cấy giữa hè, gặt khoảng tháng 10–11), tránh rét đậm và bão lũ; Đồng bằng sông Cửu Long có vụ đông xuân, hè thu và thu đông, sắp xếp theo mùa mưa và mùa nước nổi. Mỗi vụ phải né những rủi ro thời tiết riêng: rét hại, nắng nóng lúc trổ bông, mưa bão lúc chín, hạn mặn.
Lúa cần gì từ thời tiết
| Giai đoạn | Thời tiết thuận | Thời tiết nguy hiểm |
|---|---|---|
| Gieo mạ, cấy | Ấm (trên khoảng 15°C), đủ nước | Rét đậm, rét hại: mạ chết rét, lúa chậm bén rễ |
| Đẻ nhánh | Ấm, nắng vừa, đủ nước | Lạnh kéo dài, ngập sâu |
| Làm đòng, trổ bông | Nắng ấm, không quá nóng, không mưa to | Nhiệt độ quá cao (nhiều nghiên cứu nêu khoảng trên 35°C) hoặc lạnh làm hạt lép; mưa to lúc phơi màu |
| Chín, thu hoạch | Khô ráo, nắng | Mưa bão: lúa đổ, nảy mầm trên bông, khó phơi |
Miền Bắc: hai vụ chính
Vụ chiêm xuân (đông xuân)
Gieo mạ khoảng tháng 12 – tháng 1, cấy khoảng tháng 1 – tháng 2 (sau Tết), gặt khoảng tháng 5 – tháng 6. Rủi ro lớn nhất: rét đậm, rét hại lúc gieo cấy. Vì vậy cơ quan nông nghiệp thường khuyến cáo "chỉ cấy khi nhiệt độ trên 15°C" và lùi lịch khi có đợt rét. Lúc trổ bông (khoảng tháng 4) cần tránh đợt rét muộn và nắng nóng sớm. Lúc gặt (tháng 5–6) đôi khi gặp mưa dông đầu hè.
Vụ mùa
Cấy khoảng tháng 6 – tháng 7, gặt khoảng tháng 9 – tháng 11. Đây là vụ "đấu" với mùa mưa bão: ngập úng khi mới cấy, mưa bão lúc trổ bông – chín. Giống lúa ngắn ngày giúp gặt sớm trước cao điểm bão.
Ngoài hai vụ lúa, nhiều nơi có vụ đông (khoảng tháng 9–12) trồng ngô, khoai, rau màu ưa lạnh — tận dụng chính mùa đông lạnh của miền Bắc.
Miền Trung: chạy đua với lũ
Ven biển miền Trung có mùa mưa lũ tháng 9–12. Lịch thời vụ thường gồm vụ đông xuân (khoảng tháng 12 – tháng 4) và vụ hè thu (khoảng tháng 5 – tháng 8), cố gắng thu hoạch hè thu trước khi mưa lũ đến. Vụ hè thu lại chịu nắng nóng, gió Lào, hạn ở Bắc Trung Bộ — phải tính nước tưới kỹ.
Đồng bằng sông Cửu Long: ba vụ theo mùa nước
| Vụ | Thời gian (gần đúng) | Thời tiết, thuỷ văn chi phối |
|---|---|---|
| Đông xuân | Xuống giống khoảng tháng 11–12, thu hoạch khoảng tháng 2–3 | Mùa khô, nắng tốt, năng suất cao nhất; cuối vụ lo mặn ở vùng ven biển |
| Hè thu | Khoảng tháng 4–5 đến tháng 7–8 | Đầu mùa mưa; sâu bệnh nhiều; thu hoạch gặp mưa |
| Thu đông | Khoảng tháng 8 đến tháng 11 | Trong mùa nước nổi; chỉ làm được ở vùng có đê bao |
Ở vùng không có đê bao, mùa nước nổi là mùa "nghỉ đồng" — nước lũ mang phù sa vào ruộng, tiêu diệt sâu bệnh, bồi bổ đất cho vụ đông xuân sau.
Thời tiết cực đoan và lúa
- Rét hại ở miền Bắc: từng làm chết hàng chục nghìn ha mạ, như năm 2008.
- Hạn mặn ở ĐBSCL mùa khô năm El Niño (như 2015–2016, 2019–2020): làm thiệt hại lớn lúa đông xuân ở vùng ven biển.
- Bão lũ ở miền Bắc và miền Trung: làm đổ, ngập lúa vụ mùa, hè thu.
Các cơ quan khí tượng và nông nghiệp ra bản tin dự báo khí tượng nông nghiệp, khuyến cáo lịch xuống giống "né" rủi ro — ví dụ lịch xuống giống né mặn cho ĐBSCL.
Góc nhìn hôm nay: lúa và một khí hậu đang đổi
Ông bà ta xếp lịch thời vụ bằng kinh nghiệm truyền đời và ca dao. Ngày nay, giống lúa ngắn ngày, chịu mặn, chịu nóng, cùng với bản tin khí tượng nông nghiệp giúp nông dân linh hoạt hơn trước thời tiết. Ai muốn tìm hiểu có thể theo dõi bản tin khí tượng nông nghiệp hằng tuần, hằng tháng do cơ quan khí tượng công bố.
Những dấu hiệu thời tiết nông dân hay để ý trong vụ lúa
- Đầu vụ chiêm: đợt không khí lạnh mạnh sắp về thì hoãn gieo, che phủ nilon cho mạ; trời ấm lên trên 15°C liên tục vài ngày là lúc cấy.
- Khi lúa trổ: theo dõi nắng nóng gay gắt và mưa to buổi sáng (lúc hoa lúa phơi màu thường từ khoảng 9 đến 11 giờ); mưa đúng giờ này làm hạt lép.
- Khi lúa chín: theo dõi tin bão, áp thấp và dông chiều để quyết định gặt sớm "xanh nhà hơn già đồng" — câu nói quen thuộc của nhà nông, ý là gặt sớm cho chắc còn hơn để lúa chín kỹ ngoài đồng rồi gặp mưa bão.
- Ở vùng ven biển miền Tây: theo dõi độ mặn trên sông trước khi bơm nước vào ruộng mùa khô.
Những dấu hiệu này cho thấy nhà nông thực chất đang làm "dự báo ứng dụng": dùng thông tin thời tiết để ra quyết định cụ thể từng ngày.
Câu hỏi thường gặp
Vụ chiêm là vụ gì?
Vụ chiêm (chiêm xuân, đông xuân) ở miền Bắc là vụ lúa cấy cuối đông đầu xuân, khoảng tháng 1–2, gặt khoảng tháng 5–6.
Vụ mùa là vụ gì?
Vụ mùa ở miền Bắc cấy khoảng tháng 6–7, gặt khoảng tháng 9–11, nằm trong mùa mưa bão nên dễ gặp ngập úng, lúa đổ.
Đồng bằng sông Cửu Long trồng mấy vụ lúa?
Thường hai đến ba vụ: đông xuân, hè thu và thu đông. Vụ thu đông chỉ làm được ở vùng có đê bao vì trùng mùa nước nổi.
Vì sao rét đậm không được cấy lúa?
Vì mạ và lúa non dễ chết rét, chậm bén rễ khi nhiệt độ thấp. Cơ quan nông nghiệp thường khuyến cáo chỉ cấy khi nhiệt độ trên khoảng 15°C.
Nắng nóng ảnh hưởng lúa thế nào?
Nắng nóng quá cao lúc lúa trổ bông, phơi màu có thể làm hạt lép, giảm năng suất. Đây là rủi ro của vụ hè thu và vụ chiêm muộn.