Gió chướng Nam Bộ và mùa gió bấc: gió gì, thổi khi nào, gây gì

Gió chướng là cách người Nam Bộ gọi gió hướng đông, đông nam thổi mạnh vào khoảng cuối mùa mưa đến giữa mùa khô (khoảng tháng 11 đến tháng 4), "chướng" vì nó thổi ngược chiều dòng chảy các con sông ra biển, đẩy nước biển dâng vào đất liền. Đi cùng gió chướng là những sáng se lạnh, trời trong mà dân gian gọi là "gió bấc" — khi rìa của gió mùa đông bắc chạm tới phía Nam.

Gió chướng là gió gì về mặt khí tượng

Vào mùa đông Bắc Bán Cầu, áp cao lạnh lục địa châu Á và áp cao cận nhiệt Thái Bình Dương cùng hoạt động. Ở phía Nam Việt Nam, gió thổi tới chủ yếu là gió hướng đông bắc đến đông — gồm gió mùa đông bắc đã biến tính khi đi qua biển và tín phong. Khi gặp bờ biển Nam Bộ, gió chuyển thành hướng đông, đông nam, thổi từ biển vào. Những đợt áp cao lạnh mạnh ở phía bắc làm gió này mạnh lên — đó là gió chướng.

Như vậy gió chướng và gió mùa đông bắc ở miền Bắc có chung "gốc rễ": khi Hà Nội có đợt lạnh mạnh, vài ngày sau miền Tây thường có đợt gió chướng mạnh.

Gió chướng, gió bấc, gió nồm: phân biệt các tên gọi

Cách gọi có thể khác nhau giữa các vùng; cùng một hướng gió, nơi này gọi "gió chướng", nơi khác gọi "gió đông". Bảng trên là cách hiểu phổ biến.

Vì sao gọi là "chướng"

Các sông lớn ở Đồng bằng sông Cửu Long như sông Tiền, sông Hậu chảy theo hướng tây bắc – đông nam ra biển. Gió đông nam thổi ngược hướng đó, cản nước sông thoát ra, đồng thời đẩy nước biển dâng vào cửa sông. Với ghe xuồng đi ngược gió, gió này đúng là "chướng" — khó đi, sóng gợn trên sông.

Gió chướng và nước dâng, xâm nhập mặn

Vào mùa khô, lượng nước từ thượng nguồn sông Mê Công giảm. Khi gió chướng thổi mạnh, kết hợp triều cường, nước biển đi sâu vào các nhánh sông. Các chuyên gia thuỷ văn thường nhắc gió chướng như một yếu tố làm xâm nhập mặn tăng mạnh trong những đợt cao điểm (cùng với dòng chảy thượng nguồn và thuỷ triều). Bản tin dự báo mặn của cơ quan khí tượng thuỷ văn khu vực Nam Bộ cũng thường nhắc đến gió chướng.

Gió chướng mạnh còn gây nước dâng, sóng lớn ở ven biển các tỉnh như Bến Tre, Trà Vinh, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau cũ, góp phần làm sạt lở bờ biển phía đông.

Gió chướng trong đời sống miền Tây

• Báo hiệu mùa khô, mùa Tết: người miền Tây hay nói gió chướng về là sắp Tết. Đó cũng là lúc lúa đông xuân bắt đầu, mai vàng chuẩn bị nở.
• Nghề đi ghe, đánh bắt: gió mạnh làm sóng lớn ở cửa sông, ven biển; ngư dân tàu nhỏ phải chọn ngày đi.
• Phơi khô: gió chướng khô, mạnh giúp phơi khô cá, tôm, chuối, lúa nhanh.
• Mùa diều: ở nhiều làng quê Nam Bộ, mùa gió chướng là mùa thả diều.

Gió bấc ở phía Nam: không khí lạnh có tới tận đây

Những đợt không khí lạnh rất mạnh có thể làm TP.HCM và miền Tây có buổi sáng xuống khoảng 20–22°C, có năm thấp hơn. Với người phía Nam quen nhiệt độ 27–30°C, đó là "trời lạnh". Gió bấc khô, trời trong, sương mù nhẹ buổi sáng ở vùng nông thôn. Những năm La Niña, các đợt lạnh tới phía Nam thường rõ hơn; năm El Niño thì mùa khô nóng hơn.

Góc nhìn hôm nay: theo dõi gió chướng

• Người làm nông ở vùng ven biển theo dõi bản tin xâm nhập mặn, lấy nước ngọt trữ khi độ mặn thấp, tránh lấy nước khi gió chướng mạnh và triều cường.
• Đi biển, đi đảo mùa gió chướng: đọc bản tin gió mạnh, sóng lớn trên vùng biển Nam Bộ.
• Muốn hiểu gió chướng qua văn học, nhiều trang văn của các nhà văn Nam Bộ tả mùa gió chướng, mùa nước, như một phần ký ức quê hương.

Gió chướng và sạt lở bờ biển miền Tây

Bờ biển phía đông Đồng bằng sông Cửu Long, từ Tiền Giang đến Cà Mau, hứng trực tiếp gió chướng và sóng lớn trong mùa khô. Sóng do gió chướng đánh liên tục vào bờ, kết hợp với triều cường, là một trong những nguyên nhân gây sạt lở bờ biển, xói lở rừng phòng hộ ven biển ở nhiều đoạn. Các báo cáo về sạt lở ở ĐBSCL cũng nhắc tới những yếu tố khác như thiếu hụt phù sa, khai thác cát, nuôi trồng thuỷ sản lấn rừng ngập mặn.

Rừng ngập mặn ven biển (đước, mắm) là "tấm khiên" tự nhiên giảm sức sóng. Nhiều chương trình trồng lại rừng ngập mặn, làm kè mềm bằng cọc tre, hàng rào giảm sóng đã được thực hiện để bảo vệ bờ biển trước những mùa gió chướng mạnh.