Gió mùa là gì và vì sao Việt Nam nằm trong vùng gió mùa châu Á

Gió mùa là hệ thống gió đổi hướng chính theo mùa trên một vùng rộng lớn, sinh ra do lục địa và đại dương nóng lạnh khác nhau theo mùa; Việt Nam nằm trong khu vực gió mùa châu Á, nên mùa đông có gió mùa đông bắc thổi từ lục địa ra, mùa hè có gió mùa tây nam và đông nam thổi từ biển vào. Chữ "monsoon" trong tiếng Anh bắt nguồn từ tiếng Ả Rập "mawsim" nghĩa là "mùa" — các thương nhân đi biển xưa đã biết dựa vào gió mùa để định lịch buôn bán.

Từ cái nồi nước đến cả lục địa

Đất nóng lên và nguội đi nhanh hơn nước. Ở bãi biển, ta thấy điều này mỗi ngày: ban ngày gió thổi từ biển vào (gió biển), ban đêm thổi từ đất ra (gió đất). Gió mùa là phiên bản "khổng lồ" của hiện tượng này, nhưng theo mùa thay vì theo ngày, và trên quy mô cả lục địa châu Á với Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương.

• Mùa đông: lục địa châu Á lạnh sâu, hình thành áp cao Siberia rất mạnh. Không khí từ áp cao chảy ra biển ấm, nơi áp thấp hơn.
• Mùa hè: lục địa nóng bỏng, hình thành áp thấp lớn (trung tâm quanh Nam Á). Không khí ẩm từ đại dương bị hút vào đất liền.

Ngoài ra, sự dịch chuyển của dải hội tụ nhiệt đới theo vị trí Mặt Trời và địa hình cao nguyên Tây Tạng cũng góp phần quan trọng vào hệ thống gió mùa châu Á. Đây là lĩnh vực các nhà khí tượng vẫn đang nghiên cứu nhiều.

Các luồng gió mùa ảnh hưởng Việt Nam

Sách giáo khoa Địa lý 12 mô tả gió mùa mùa hạ có hai đợt: đầu hè là khối khí từ vịnh Bengal (gây gió Lào ở Bắc Trung Bộ, mưa ở Nam Bộ – Tây Nguyên), giữa và cuối hè là gió tây nam từ Nam Bán Cầu (gây mưa lớn cả nước, ở Bắc Bộ chuyển hướng thành gió đông nam).

Gió mùa quyết định gì

Mùa mưa

Hầu hết lượng mưa của Việt Nam đến từ gió mùa mùa hè. Không có gió mùa, Việt Nam sẽ khô hơn nhiều, như nhiều vùng cùng vĩ độ trên thế giới.

Mùa đông lạnh ở miền Bắc

Gió mùa đông bắc đem không khí lạnh xuống tận Bắc Trung Bộ, khiến miền Bắc có mùa đông lạnh nhất so với các nơi cùng vĩ độ trên thế giới.

Nhịp sống nông nghiệp

Lịch thời vụ, nghề biển, mùa cưới hỏi, lễ hội đều gắn với nhịp gió mùa. Ông bà ta gọi các luồng gió bằng tên gần gũi: gió bấc (gió bắc lạnh), gió nồm (gió đông nam ấm ẩm), gió chướng (Nam Bộ), gió Lào (Bắc Trung Bộ).

Gió mùa "đến" và "đi" như thế nào

Gió mùa không bật tắt như công tắc. Giai đoạn chuyển mùa (khoảng tháng 4–5 và tháng 9–10) thường có thời tiết thất thường: dông đầu mùa, những đợt nắng nóng, không khí lạnh đầu mùa, mưa trái mùa. Các cơ quan khí tượng theo dõi ngày "bùng phát" gió mùa tây nam ở Nam Bộ dựa trên gió tầng thấp, lượng mưa ở nhiều trạm; ngày này thay đổi hằng năm, có năm sớm, có năm muộn vài tuần.

Gió mùa thay đổi theo năm

Cường độ gió mùa không cố định. Những năm El Niño, gió mùa mùa hè ở Đông Nam Á thường yếu hơn, mưa ít hơn; năm La Niña thường ngược lại. Ngoài ra còn có các dao động khác như dao động Madden–Julian (MJO), chu kỳ vài tuần, làm mưa gió mùa có lúc dồn dập có lúc ngắt quãng. Đây là lý do mùa mưa năm nay khác năm ngoái.

Gió mùa trong lịch sử

Từ hàng nghìn năm trước, thuyền buôn trên Ấn Độ Dương và Biển Đông đã căn theo gió mùa: đi một chiều vào mùa gió này, về chiều kia vào mùa gió ngược lại. Các thương cảng xưa như Hội An phát triển một phần nhờ nhịp gió mùa: thuyền buôn Trung Hoa, Nhật Bản theo gió đông bắc xuống đầu năm và chờ gió nam để về. Gió mùa vì thế không chỉ là chuyện thời tiết mà còn là chuyện giao thương, văn hoá.

Góc nhìn hôm nay: cảm nhận gió mùa quanh mình

• Để ý ngày gió đổi hướng: miền Bắc thường có đợt không khí lạnh đầu mùa khoảng tháng 9–10; miền Nam có những cơn mưa đầu mùa cuối tháng 4 – tháng 5.
• Quan sát cờ, ngọn cây, khói bếp để biết hướng gió chính theo mùa ở nơi mình sống.
• Đọc mục "gió mùa" trong sách Địa lý 12 — ngắn, rõ, có bản đồ hướng gió.