Băng giá, sương muối và tuyết ở Việt Nam chỉ xuất hiện ở vùng núi cao phía Bắc như Sa Pa, Fansipan, Mẫu Sơn, Y Tý, Đồng Văn trong những đợt không khí lạnh mạnh, khi nhiệt độ sát mặt đất xuống dưới 0°C. Sương muối và băng giá hình thành khi hơi nước đóng băng ngay trên bề mặt lạnh; còn tuyết là tinh thể băng rơi từ mây xuống, cần cả trời lạnh lẫn đủ hơi ẩm — nên hiếm hơn nhiều.
Ba hiện tượng, ba cơ chế
| Hiện tượng | Hình thành thế nào | Điều kiện thường gặp |
|---|---|---|
| Sương muối | Hơi nước trong không khí đóng thẳng thành tinh thể băng trên lá cây, mặt cỏ khi bề mặt dưới 0°C | Đêm trời quang, lặng gió, khô, sau đợt không khí lạnh |
| Băng giá (băng đọng) | Giọt sương mù hoặc mưa phùn quá lạnh bám vào cành cây, dây điện rồi đông lại thành lớp băng | Không khí lạnh dưới 0°C kèm sương mù, mưa phùn trên đỉnh núi |
| Tuyết | Tinh thể băng hình thành trong mây, rơi xuống không tan vì cả lớp không khí bên dưới đều đủ lạnh | Không khí lạnh rất mạnh gặp hơi ẩm, vùng núi cao |
Sương muối: kẻ thù của cây trồng vùng cao
Nhìn từ xa, sương muối trông như lớp muối trắng rắc trên ruộng — vì thế mới có tên. Nó hình thành vào những đêm sau khi không khí lạnh tràn về, trời quang mây, gió lặng. Mặt đất toả nhiệt mạnh lên bầu trời, lớp không khí sát đất lạnh xuống dưới 0°C trong khi không khí ở độ cao 2 m có khi vẫn trên 0°C. Vì vậy bản tin ghi nhiệt độ thấp nhất 2–3°C mà ruộng vẫn có sương muối.
Sương muối làm nước trong tế bào lá đóng băng, phá vỡ mô lá. Sáng hôm sau nắng lên, lá cây bị "cháy" thâm đen. Chè, cà phê vùng cao, rau màu, ngô, mạ đều chịu thiệt. Nông dân Mộc Châu, Sa Pa, Sìn Hồ có nhiều kinh nghiệm: tưới nước sáng sớm trước khi nắng lên, che phủ cây non, xông khói.
Băng giá trên đỉnh núi
Trên các đỉnh cao như Fansipan (3.143 m), Phu Si Lung, Tả Xùa, Y Tý, khi có không khí lạnh mạnh kèm mây mù, những giọt nước trong sương mù ở nhiệt độ dưới 0°C (nước quá lạnh) chạm vào cành cây, lan can liền đông cứng. Lớp băng lớn dần theo hướng gió, tạo thành những "lông băng" xiên ngang rất đẹp. Băng giá đôi khi phủ cả mái nhà, dây điện, gây gãy cành, đứt dây.
Tuyết rơi: hiếm mà có thật
Tuyết ở Việt Nam đã được ghi nhận nhiều lần trong lịch sử ở Sa Pa, Mẫu Sơn, Fansipan, Đồng Văn, Mù Cang Chải… nhưng không phải năm nào cũng có. Những lần được nhớ tới nhiều:
- Tháng 12/2013: tuyết rơi ở Sa Pa và một số nơi vùng núi phía Bắc.
- Tháng 1/2016: đợt rét lịch sử, tuyết phủ trắng Sa Pa, Mẫu Sơn, Bát Xát và lan tới một số nơi thấp hơn bình thường; có tin ghi nhận cả mưa tuyết ở vùng núi Ba Vì, Kỳ Sơn (Nghệ An). Đây là đợt tuyết rộng nhất trong nhiều thập kỷ.
Ngoài ra còn nhiều lần tuyết rơi nhẹ, mưa tuyết trên các đỉnh cao mà ít người chứng kiến. Mưa tuyết (tuyết lẫn mưa) phổ biến hơn tuyết khô.
Vì sao tuyết hiếm hơn băng giá
Để có tuyết, cần đồng thời: không khí rất lạnh từ mặt đất tới trên cao, và đủ hơi ẩm để tạo mây, giáng thuỷ. Nhưng không khí lạnh lục địa thường khô. Chỉ khi không khí lạnh mạnh kết hợp với một nhiễu động mang ẩm (như rãnh áp thấp trên cao hay dòng ẩm từ phía nam) mới tạo được tuyết. Trong khi đó băng giá và sương muối chỉ cần đêm lạnh và chút hơi nước sẵn có.
Săn băng tuyết: đẹp nhưng cần an toàn
Mỗi khi có tin băng giá, tuyết rơi, nhiều người đổ lên vùng cao. Điều cần biết:
- Đường đèo đóng băng rất trơn; xe máy, ô tô không có lốp chuyên dụng dễ trượt. Cơ quan chức năng có thể tạm cấm đường.
- Nhiệt độ trên đỉnh có thể dưới −2, −3°C kèm gió mạnh, cảm giác lạnh còn thấp hơn nhiều; cần đồ giữ ấm đầy đủ, đặc biệt tay chân.
- Đường lên đỉnh núi cao mùa đông nên đi cùng người dẫn đường địa phương.
Góc nhìn hôm nay: nhìn băng giá với con mắt nông dân
Với khách du lịch, băng tuyết là cảnh đẹp hiếm có. Với người dân vùng cao, đó là nỗi lo mất mùa, mất gia súc. Khi đi săn băng, hãy ủng hộ người dân bằng cách mua nông sản, ở homestay địa phương, giữ vệ sinh và không bẻ cành cây đóng băng làm kỷ niệm.
Câu hỏi thường gặp
Sương muối là gì?
Sương muối là lớp tinh thể băng nhỏ hình thành trực tiếp từ hơi nước trên lá cây, mặt cỏ khi bề mặt lạnh dưới 0°C, thường vào đêm trời quang, lặng gió ở vùng núi cao.
Việt Nam có tuyết rơi không?
Có, nhưng hiếm. Tuyết từng rơi ở Sa Pa, Mẫu Sơn, Fansipan và một số vùng núi cao phía Bắc, nổi bật là tháng 12/2013 và tháng 1/2016.
Băng giá khác tuyết thế nào?
Băng giá là giọt sương mù hoặc mưa phùn quá lạnh đông lại khi chạm vào vật thể. Tuyết là tinh thể băng hình thành trong mây và rơi xuống.
Vì sao nhiệt độ trên 0 độ vẫn có sương muối?
Vì bản tin đo nhiệt độ không khí ở độ cao 2 m, còn sát mặt đất và lá cây có thể lạnh hơn vài độ do bức xạ nhiệt vào ban đêm, xuống dưới 0°C.
Đi săn băng ở đâu?
Các điểm thường có băng giá khi rét mạnh gồm Fansipan, Sa Pa, Y Tý (Lào Cai), Mẫu Sơn (Lạng Sơn), Tả Xùa, Phu Si Lung. Cần theo dõi dự báo và chuẩn bị đồ giữ ấm, xe đi đường trơn.