Gió mùa đông bắc: hành trình không khí lạnh từ Siberia về Hà Nội

Gió mùa đông bắc là những đợt không khí lạnh xuất phát từ áp cao Siberia – Mông Cổ, đi qua Trung Quốc, tràn xuống Việt Nam từ khoảng tháng 10 đến tháng 4, mỗi đợt làm nhiệt độ miền Bắc giảm vài độ đến hơn mười độ chỉ trong một hai ngày. Trên đường đi hàng nghìn cây số, khối khí lạnh dần ấm lên và biến tính, nên khi tới Hà Nội nó đã "dịu" hơn nhiều so với lúc rời Siberia.

Điểm xuất phát: áp cao Siberia

Mùa đông, vùng Siberia và Mông Cổ gần như không nhận được nắng, mặt đất phủ tuyết bức xạ nhiệt mạnh ra không gian. Không khí sát mặt đất lạnh tới −30, −40°C, đặc lại, nặng, tạo thành một trong những trung tâm áp cao mạnh nhất Trái Đất. Không khí từ đó chảy ra xung quanh, một nhánh tràn xuống phía nam qua Trung Quốc về Đông Nam Á.

Đường đi của một đợt không khí lạnh

Một đợt không khí lạnh từ Siberia tới Hà Nội thường mất vài ngày. Bản tin của cơ quan khí tượng theo dõi từ khi nó còn ở phía Bắc Trung Quốc, nên thường cảnh báo trước 2–3 ngày.

Dấu hiệu một đợt gió mùa đông bắc tràn về

• Trước đó vài ngày: trời ấm, có khi oi, mây nhiều, có nơi mưa rào nhẹ — dấu hiệu không khí nóng ẩm bị dồn lại phía trước front lạnh.
• Khi front lạnh đi qua: gió đổi hướng từ nam sang bắc, đông bắc, giật mạnh; có thể có mưa rào, dông (nhất là các đợt đầu mùa).
• Sau đó: nhiệt độ giảm rõ, đặc biệt nhiệt độ ban đêm; trời chuyển hanh khô hoặc âm u mưa phùn tuỳ đường đi của khối khí.

Vì sao gió mùa đông bắc làm miền Bắc lạnh đến vậy

Không chỉ vì khối khí lạnh, mà còn vì địa hình. Các cánh cung núi vùng Đông Bắc (Sông Gâm, Ngân Sơn, Bắc Sơn, Đông Triều) mở ra phía bắc và hội tụ ở Tam Đảo, tạo thành những hành lang dẫn không khí lạnh đi sâu vào đồng bằng. Trong khi đó, dãy Hoàng Liên Sơn ở phía tây chắn bớt cho Tây Bắc. Kết quả: Lạng Sơn, Cao Bằng, Quảng Ninh và đồng bằng Bắc Bộ hứng lạnh trực tiếp nhất.

Các kiểu đợt lạnh trong bản tin

• Không khí lạnh: đợt mới tràn về, thường làm nhiệt độ giảm rõ.
• Không khí lạnh tăng cường: một đợt mới bổ sung khi đợt trước chưa tan, làm lạnh thêm hoặc kéo dài.
• Gió mùa đông bắc: khi đợt lạnh đủ mạnh, ảnh hưởng diện rộng, gió hướng đông bắc chiếm ưu thế.
• Không khí lạnh yếu: chỉ làm trời mát hơn chút, gió đổi hướng, chủ yếu ở vùng núi phía Bắc.

Gió mùa đông bắc trên biển

Gió mùa đông bắc không chỉ ảnh hưởng đất liền. Trên vịnh Bắc Bộ, Biển Đông, nó gây gió mạnh cấp 6–7, giật cấp 8, sóng cao vài mét, biển động. Những đợt mạnh là thời điểm tàu thuyền nhỏ phải vào bờ, các chuyến tàu ra đảo Cô Tô, Bạch Long Vĩ, thậm chí Côn Đảo, Phú Quốc có thể tạm dừng. Ở Nam Bộ, gió đông bắc thổi mạnh trên biển cũng là một nguyên nhân đẩy nước mặn vào sông.

Gió heo may, gió bấc, gió mùa: những cái tên của một hiện tượng

• Gió heo may: đợt lạnh nhẹ đầu mùa, cuối thu, hơi khô và se lạnh.
• Gió bấc: gió hướng bắc lạnh giữa đông. Ca dao có câu "Gió bấc hiu hiu, sếu kêu thì rét" — người xưa để ý thời điểm chim sếu di cư cùng lúc gió lạnh về.
• Gió mùa đông bắc: thuật ngữ khí tượng chung.

Góc nhìn hôm nay: đón đợt gió mùa

• Đọc bản tin không khí lạnh 2–3 ngày trước để chuẩn bị áo ấm, chăn cho trẻ nhỏ, người già.
• Với nông dân, đợt lạnh mạnh cần che chắn cho mạ, vật nuôi; ngư dân theo dõi bản tin gió mạnh trên biển.
• Đi vùng núi phía Bắc mùa đông, kiểm tra dự báo nhiệt độ thấp nhất ở độ cao nơi mình tới, vì có thể thấp hơn đồng bằng nhiều độ.