"Kiến đen tha trứng lên cao, thế nào cũng có mưa rào rất to" là kinh nghiệm có cơ sở sinh học: nhiều loài kiến nhạy với độ ẩm, áp suất và chuyển động không khí, khi tổ dưới đất có nguy cơ ngập, chúng di chuyển trứng, ấu trùng lên chỗ cao. Tương tự, hiện tượng kiến cánh, mối cánh bay ra hàng loạt (vỡ tổ) thường xảy ra vào những chiều tối oi ẩm, lặng gió đầu mùa mưa — điều kiện cũng hay đi trước mưa dông.
Những câu dân gian về kiến
- "Kiến đen tha trứng lên cao, thế nào cũng có mưa rào rất to."
- "Kiến cánh vỡ tổ bay ra, bão táp mưa sa gần tới."
- "Tháng bảy kiến bò, chỉ lo lại lụt" (có bài riêng).
Mỗi câu có nhiều dị bản theo vùng. Điểm chung: người xưa thấy hành vi bất thường của kiến trước những trận mưa lớn.
Kiến cảm nhận thời tiết thế nào
Các nghiên cứu về côn trùng cho thấy kiến và nhiều loài côn trùng xã hội nhạy cảm với:
| Yếu tố | Kiến phản ứng |
|---|---|
| Độ ẩm tăng | Đất ẩm, thay đổi vi khí hậu trong tổ, kiến tăng hoạt động sửa tổ, di chuyển |
| Áp suất khí quyển giảm | Một số thí nghiệm cho thấy côn trùng thay đổi hành vi khi áp suất giảm, như trước bão, dông |
| Nước thấm vào tổ | Di chuyển trứng, ấu trùng, nhộng lên chỗ khô, cao hơn |
| Nhiệt độ | Ảnh hưởng mức độ hoạt động chung |
Khoa học chưa hiểu hết từng cơ chế ở từng loài, nhưng việc kiến di chuyển tổ khi đất ẩm, nước dâng là điều đã được quan sát rộng rãi. Có loài kiến ở rừng ngập nước còn kết thành "bè" để sống sót qua lũ.
Vì sao kiến tha trứng lên cao lại báo mưa to
Trứng và ấu trùng kiến rất dễ chết khi ngập nước hoặc ẩm mốc. Khi đất bắt đầu ngấm nước sau một vài trận mưa nhỏ, độ ẩm không khí tăng cao trước dông, hoặc mực nước ngầm dâng lên, đàn kiến chuyển "nhà trẻ" lên chỗ cao: gốc cây, chân tường, vách nhà. Người quan sát thấy đàn kiến đen nối hàng tha trứng trắng — cảnh rất dễ nhận ra.
Như vậy kiến không "biết trước" mưa theo nghĩa thần bí. Chúng phản ứng với những thay đổi môi trường đã bắt đầu xảy ra — đất ẩm hơn, không khí ẩm hơn — thường là giai đoạn trước của những đợt mưa lớn.
Kiến cánh, mối cánh vỡ tổ
Kiến cánh và mối cánh là những cá thể sinh sản, bay ra khỏi tổ để giao phối và lập tổ mới. Nhiều loài chọn thời điểm "bay đàn" vào chiều tối ấm, ẩm, lặng gió, thường sau hoặc trước một trận mưa — khi đất mềm, ẩm, dễ đào tổ mới. Ở Việt Nam, cảnh mối cánh bay quanh bóng đèn vào những tối oi đầu mùa mưa là quen thuộc.
Mối liên hệ "kiến cánh bay ra thì bão táp mưa sa" có cơ sở ở chỗ cùng một điều kiện thời tiết (ẩm, oi, lặng gió) thúc đẩy cả bay đàn lẫn dông. Nhưng nó không báo bão theo nghĩa bão nhiệt đới, và không phải lần bay đàn nào cũng có mưa to.
Giới hạn của kinh nghiệm này
- Kiến cũng di chuyển tổ vì lý do khác: tổ bị phá, nguồn thức ăn mới, nhiệt độ thay đổi, cạnh tranh với đàn khác.
- Thời gian báo trước không rõ ràng: có khi vài giờ, có khi chẳng có mưa.
- Kiến phản ứng với điều kiện tại chỗ, không cho biết mưa diện rộng.
Câu chuyện chung: động vật và thời tiết
Ngoài kiến và chuồn chuồn, dân gian còn nhắc nhiều động vật "báo trời": ếch nhái kêu nhiều (trước và sau mưa, mùa sinh sản), gà đậu sớm, chim én bay thấp. Phần lớn có chung cơ sở: động vật nhạy với độ ẩm, áp suất, ánh sáng, và hành vi săn mồi của chúng phụ thuộc vào côn trùng nhỏ — vốn bị ảnh hưởng bởi thời tiết. Khoa học hiện đại thừa nhận động vật nhạy cảm với môi trường, nhưng cũng cảnh báo không nên dùng chúng thay cho dự báo.
Góc nhìn hôm nay: quan sát kiến như nhà sinh học nhỏ
- Trẻ em có thể ghi lại ngày thấy kiến tha trứng, mối cánh bay đàn, và đối chiếu với thời tiết những ngày sau.
- Mối cánh bay đàn vào nhà: tắt bớt đèn, đóng cửa lưới; mối cánh rụng cánh không gây hại trực tiếp nhưng nên kiểm tra đồ gỗ trong nhà nếu thấy nhiều.
- Kết hợp kinh nghiệm dân gian với bản tin và ảnh ra-đa để có đánh giá đầy đủ.
Câu hỏi thường gặp
Kiến tha trứng lên cao có mưa thật không?
Thường có cơ sở: kiến phản ứng khi đất và không khí ẩm hơn, nguy cơ ngập tổ, nên chuyển trứng lên chỗ cao. Điều kiện này hay xảy ra trước mưa lớn, nhưng không đúng tuyệt đối.
Câu ca dao về kiến tha trứng là gì?
Câu phổ biến: "Kiến đen tha trứng lên cao, thế nào cũng có mưa rào rất to."
Vì sao mối cánh bay ra nhiều vào tối oi?
Vì mối cánh là cá thể sinh sản, bay ra giao phối và lập tổ mới. Nhiều loài chọn chiều tối ấm, ẩm, lặng gió khi đất mềm, dễ đào tổ — điều kiện cũng hay đi trước dông.
Kiến có cảm nhận được áp suất không?
Một số nghiên cứu cho thấy côn trùng thay đổi hành vi khi áp suất giảm. Kiến chắc chắn nhạy với độ ẩm và nước trong đất, nhưng cơ chế cụ thể ở từng loài chưa được hiểu hết.
Có nên dựa vào kiến để đoán mưa không?
Có thể tham khảo cho vui và để quan sát thiên nhiên, nhưng không nên thay cho bản tin thời tiết, vì kiến còn di chuyển vì nhiều lý do khác.