Mưa đá hình thành trong những đám mây dông rất mạnh: luồng không khí đi lên dữ dội cuốn các giọt nước lên vùng lạnh dưới 0°C trên cao, giọt đông thành hạt băng, rồi bị tung lên hạ xuống nhiều lần, phủ thêm từng lớp băng, đến khi quá nặng thì rơi xuống đất. Ở Việt Nam, mưa đá hay xảy ra ở vùng núi phía Bắc và Tây Nguyên vào thời kỳ chuyển mùa, khoảng tháng 2 đến tháng 5, khi không khí còn lạnh trên cao mà mặt đất đã nóng.
Từ giọt nước đến hạt đá
Phôi băng
Trong mây dông, ở độ cao vài cây số trở lên nhiệt độ đã dưới 0°C. Ở đó tồn tại nhiều giọt nước "quá lạnh" — dưới 0°C mà vẫn lỏng. Khi gặp một hạt bụi, hạt băng nhỏ, chúng đông lại tức thì, tạo "phôi" của hạt mưa đá.
Lớn lên nhờ luồng thăng
Luồng không khí đi lên trong mây dông mạnh có thể đạt hàng chục mét mỗi giây. Nó giữ hạt băng lơ lửng, liên tục va chạm với giọt nước quá lạnh, các giọt này đông lại trên bề mặt hạt. Hạt có thể bị cuốn lên xuống nhiều lần, tạo các lớp băng trong và đục xen kẽ — cắt đôi một hạt mưa đá lớn sẽ thấy vân như củ hành.
Rơi xuống
Khi hạt nặng tới mức luồng thăng không giữ nổi, hoặc khi nó bị đẩy ra khỏi luồng thăng, hạt rơi xuống. Nếu lớp không khí bên dưới đủ ấm và dày, hạt nhỏ tan thành mưa. Hạt đủ lớn sẽ chạm đất vẫn còn là băng.
Vì sao Việt Nam có mưa đá dù là xứ nóng
Nghe thì lạ, nhưng mưa đá thường gặp ở vùng nóng hơn là vùng lạnh, vì cần mây dông rất mạnh. Điều kiện thuận lợi nhất là:
- Mặt đất nóng, không khí tầng thấp ẩm (để tạo luồng thăng mạnh).
- Trên cao còn lạnh (để có vùng băng rộng).
- Gió trên cao thay đổi mạnh theo độ cao, giúp mây dông tồn tại lâu, luồng thăng không bị mưa dập tắt.
Thời kỳ chuyển từ mùa đông sang mùa hè ở miền Bắc (tháng 2–5) đáp ứng đúng các điều kiện này: không khí lạnh trên cao vẫn còn, nắng xuân hè bắt đầu đốt nóng thung lũng, và các đợt không khí lạnh yếu hoặc rãnh áp thấp tạo cú hích.
Mưa đá ở đâu, khi nào
| Vùng | Thời gian hay gặp (gần đúng) | Ghi chú |
|---|---|---|
| Miền núi phía Bắc (Lào Cai, Hà Giang cũ, Lai Châu, Sơn La, Yên Bái…) | Tháng 2 – 5 | Vùng có tần suất mưa đá cao nhất cả nước |
| Trung du, đồng bằng Bắc Bộ | Tháng 3 – 5 | Ít hơn, thường hạt nhỏ |
| Tây Nguyên | Chuyển mùa khô sang mùa mưa, khoảng tháng 4 – 5 | Đi kèm dông đầu mùa |
| Nam Bộ, ven biển | Rất hiếm | Đôi khi hạt nhỏ trong dông mạnh |
Hạt mưa đá ở Việt Nam thường cỡ hạt ngô, hạt đậu; những trận lớn có hạt cỡ quả trứng gà. Kỷ lục thế giới về hạt mưa đá lớn nhất được ghi nhận ở Mỹ, với đường kính khoảng 20 cm (South Dakota, năm 2010) theo NOAA.
Mưa đá gây hại gì
Mưa đá dù chỉ kéo dài vài phút cũng có thể làm vỡ mái ngói, mái tôn, kính xe, dập nát hoa màu, lúa đang trổ, cây ăn quả. Ở vùng núi, nhà mái lá, mái fibro xi măng dễ bị thủng. Người dân vùng cao từng chứng kiến cảnh cả nương ngô bị dập trong chốc lát. Mưa đá thường đi cùng gió giật mạnh và sét trong cùng một cơn dông.
Có dự báo được mưa đá không
Dự báo chính xác nơi nào sẽ có mưa đá vẫn rất khó, vì mây dông nhỏ và sống ngắn. Cơ quan khí tượng thường chỉ cảnh báo chung: "trong cơn dông có khả năng xảy ra lốc, sét, mưa đá và gió giật mạnh". Ra-đa thời tiết hiện đại (đặc biệt loại phân cực kép) giúp nhận ra vùng mây có khả năng chứa đá vài chục phút trước khi nó rơi, đủ để ra cảnh báo ngắn hạn.
Câu chuyện "bắn mây chống mưa đá"
Một số nước đã thử gieo hạt mây (rải bạc iodua vào mây) với hy vọng tạo nhiều hạt băng nhỏ thay vì ít hạt lớn. Hiệu quả của biện pháp này đến nay vẫn còn tranh luận trong giới khoa học; WMO khuyến nghị đánh giá thận trọng. Các "pháo chống mưa đá" bắn âm thanh lên trời thì không có cơ sở khoa học vững chắc.
Góc nhìn hôm nay: nhận biết và tránh
- Mây dông màu tối, đáy mây có sắc xanh lục nhạt hoặc trắng đục bất thường có thể là dấu hiệu mây chứa nhiều băng.
- Khi mưa đá rơi, vào nhà, tránh đứng gần cửa kính, không trú dưới cây lớn vì đi kèm sét.
- Theo dõi bản tin cảnh báo dông, lốc, mưa đá cho các tỉnh miền núi vào mùa xuân.
Câu hỏi thường gặp
Mưa đá hình thành như thế nào?
Trong mây dông mạnh, giọt nước bị luồng thăng cuốn lên vùng dưới 0°C, đông thành hạt băng, rồi lớn dần nhờ va chạm với giọt nước quá lạnh. Khi quá nặng, hạt rơi xuống thành mưa đá.
Vì sao xứ nóng lại có mưa đá?
Vì mưa đá cần mây dông rất mạnh, mà mây dông mạnh hình thành khi mặt đất nóng ẩm còn trên cao lạnh. Vùng nhiệt đới vào thời kỳ chuyển mùa có đủ điều kiện đó.
Mưa đá ở Việt Nam thường vào tháng mấy?
Hay gặp nhất ở miền núi phía Bắc khoảng tháng 2 đến tháng 5. Tây Nguyên có mưa đá trong các cơn dông đầu mùa mưa, khoảng tháng 4–5.
Có ăn được mưa đá không?
Không nên. Hạt mưa đá hình thành quanh hạt bụi và có thể chứa chất bẩn trong không khí, cũng như dính bụi bẩn khi rơi xuống đất.
Có dự báo được mưa đá không?
Chỉ dự báo được khả năng chung trong các cơn dông. Ra-đa thời tiết giúp phát hiện vùng mây có đá trước vài chục phút để ra cảnh báo ngắn hạn.