Mưa lớn bao nhiêu milimét là nhiều: hiểu cấp mưa trong bản tin

Theo cách phân cấp thường dùng trong bản tin ở Việt Nam, mưa vừa là khoảng 16–50 mm trong 24 giờ, mưa to khoảng 51–100 mm, và mưa rất to là trên 100 mm trong 24 giờ; mưa trên 50 mm chỉ trong 1–3 giờ đã là mưa cường độ lớn, dễ gây ngập. Hiểu "milimét mưa" giúp đọc bản tin đúng: 100 mm nghĩa là nếu nước không chảy đi, mặt đất sẽ phủ một lớp nước dày 10 cm.

Milimét mưa là gì

Lượng mưa đo bằng độ dày lớp nước nếu nước mưa đọng lại trên mặt phẳng, không thấm, không chảy, không bốc hơi. 1 mm mưa nghĩa là 1 lít nước trên mỗi mét vuông. Một trận mưa 50 mm trên một mái nhà 100 m² cho 5.000 lít nước — đủ đầy năm bồn nước loại 1 khối.

Cách đo này có ưu điểm: không phụ thuộc diện tích thùng đo. Thùng nhỏ hay to, lớp nước vẫn dày như nhau.

Bảng cấp mưa trong 24 giờ

Ngưỡng chính xác do quy định chuyên ngành khí tượng thuỷ văn ban hành và có thể được điều chỉnh. Bảng trên dùng để hiểu bản tin, không phải để trích dẫn pháp lý.

Lượng mưa và cường độ mưa: hai thứ khác nhau

Cùng 60 mm, nhưng rơi rải rác trong 24 giờ thì đất kịp thấm, cống kịp thoát; rơi trong một giờ thì phố ngập. Vì vậy các nhà khí tượng phân biệt lượng mưa (tổng) và cường độ mưa (mm mỗi giờ).

• Dưới khoảng 2–3 mm/giờ: mưa nhẹ, như mưa phùn hoặc mưa nhỏ.
• Khoảng 10 mm/giờ: mưa khá to, gạt nước ô tô phải chạy nhanh.
• Trên khoảng 30–50 mm/giờ: mưa như trút, tầm nhìn giảm mạnh, nước dồn nhanh trên mặt đường.

Trong cơn dông mạnh, cường độ có thể vượt 50 mm/giờ trong vài chục phút. Đây là lý do một trận mưa rào ngắn ở Hà Nội hay TP.HCM đã đủ làm ngập.

Đọc bản tin mưa cho đúng

"Có nơi mưa rất to trên 100 mm"

Cụm này nghĩa là đa số nơi mưa ít hơn, nhưng một vài điểm có thể vượt 100 mm. Không có nghĩa nhà bạn chắc chắn sẽ mưa 100 mm.

"Tổng lượng mưa cả đợt 200–400 mm"

Là tổng cho cả đợt mưa, có thể kéo dài 2–4 ngày. Chia trung bình mỗi ngày ít hơn nhiều, nhưng mưa thường dồn vào một hai ngày cao điểm.

"Mưa với cường độ lớn"

Ý nói mưa rất nặng hạt trong thời gian ngắn, nguy cơ ngập đô thị, lũ quét vùng núi — kể cả khi tổng lượng không quá lớn.

Bao nhiêu mm thì bắt đầu ngập, sạt lở

Không có một con số chung, vì phụ thuộc địa hình, hệ thống thoát nước, độ ẩm đất trước đó. Đô thị lớn có thể ngập ở mức 40–60 mm trong vài giờ. Ở vùng núi, khi đất đã ngấm nước sau nhiều ngày, thêm 100–200 mm có thể gây lũ quét, sạt lở. Vì vậy cơ quan khí tượng ra bản tin cảnh báo nguy cơ lũ quét, sạt lở riêng, dựa trên cả lượng mưa đã rơi lẫn dự báo.

Thùng đo mưa và mạng lưới trạm

Thùng đo mưa cổ điển là một ống hình trụ có phễu hứng ở miệng, nước chảy vào ống chia vạch. Trạm hiện đại dùng đo mưa tự động kiểu gầu lật: mỗi khi gầu nhỏ đầy (ví dụ 0,2 mm hoặc 0,5 mm), nó lật một lần, máy đếm số lần lật. Ngoài trạm mặt đất, ra-đa thời tiết ước lượng mưa cho cả vùng rộng, và vệ tinh bổ sung trên biển, vùng ít trạm.

Thùng đo mưa phải đặt nơi thoáng, xa nhà cao, cây lớn, vì gió và vật cản làm sai số rất lớn.

Góc nhìn hôm nay: tự làm thùng đo mưa

• Lấy một chai nhựa thành thẳng, cắt phần cổ úp ngược làm phễu, dán thước kẻ chia mm bên ngoài, đặt nơi thoáng, chèn chắc.
• Đọc mức nước vào một giờ cố định mỗi ngày (ví dụ 7 giờ sáng), ghi sổ, đổ nước.
• So sánh với bản tin: bạn sẽ thấy mưa phân bố không đều, nhà bên này mưa to, phố bên kia mưa nhỏ. Đây là hoạt động khoa học vui cho học sinh.

Lượng mưa năm của một số nơi để so sánh

Như vậy một trận mưa rất to 200 mm trong một ngày ở Hà Nội tương đương hơn một phần mười lượng mưa cả năm rơi chỉ trong 24 giờ. Ở Phan Rang, con số đó gần bằng một phần tư lượng mưa năm. Những so sánh này giúp hiểu vì sao cùng một lượng mưa, nơi này coi là bình thường, nơi kia đã là bất thường. Số liệu là trung bình nhiều năm, làm tròn; mỗi năm có thể chênh nhiều.