Mưa phùn miền Bắc: vì sao lất phất suốt cả tuần cuối đông

Mưa phùn miền Bắc là loại mưa giọt rất nhỏ, rơi lất phất từ lớp mây tầng thấp, thường kéo dài nhiều ngày vào cuối mùa đông và đầu mùa xuân (khoảng tháng 1 đến tháng 3). Nó xuất hiện khi không khí lạnh đi vòng qua vịnh Bắc Bộ, mang hơi ẩm vào, bị nén dưới một lớp nghịch nhiệt nên mây không thể phát triển cao để cho mưa to, chỉ đủ rỉ ra những giọt li ti.

Mưa phùn trông như thế nào

Theo định nghĩa khí tượng, mưa phùn có giọt đường kính dưới khoảng 0,5 mm, rơi rất chậm, dày đặc. Giọt nhỏ đến mức có lúc như đang trôi trong không khí chứ không rơi. Đứng ngoài trời mười phút không thấy ướt đầm nhưng tóc, áo đã lấm tấm hơi nước. Lượng mưa đo được thường chỉ vài milimét mỗi ngày, có ngày dưới 1 mm.

Mưa phùn khác mưa nhỏ thông thường ở chỗ giọt đều, nhỏ và rơi từ mây tầng (mây trải rộng như tấm chăn xám) chứ không phải mây tích.

Ba điều kiện tạo ra mưa phùn

1. Không khí lạnh đi qua biển

Những đợt không khí lạnh nửa sau mùa đông thường đi lệch về phía đông, qua vùng biển phía Nam Trung Quốc và vịnh Bắc Bộ trước khi vào đất liền. Trên đường đi, lớp không khí sát mặt biển được làm ẩm thêm. Khi vào Bắc Bộ, nó đã thành không khí lạnh ẩm.

2. Lớp nghịch nhiệt làm "nắp đậy"

Bình thường, càng lên cao càng lạnh. Nhưng trong những đợt này, phía trên lớp không khí lạnh ẩm sát đất có một lớp không khí ấm hơn — gọi là nghịch nhiệt. Lớp này như cái nắp nồi: mây không thể vươn lên cao, chỉ trải ngang thành tầng mỏng ở độ cao vài trăm mét đến khoảng 1–2 km.

3. Mây mỏng, giọt không kịp lớn

Vì mây không dày và luồng đi lên yếu, các giọt mây chỉ lớn được đến cỡ giọt mưa phùn rồi rơi xuống. Không có điều kiện để tạo giọt mưa lớn như trong mây dông mùa hè.

Vì sao mưa phùn kéo dài cả tuần

Khi không khí lạnh đã ổn định và nghịch nhiệt duy trì, tình trạng này có thể kéo dài nhiều ngày. Chỉ khi có một đợt không khí lạnh mới mạnh và khô hơn tràn về (làm trời hửng, hanh), hoặc khi không khí lạnh suy yếu và gió đông nam ấm thổi vào (làm trời nồm), thì mưa phùn mới dứt.

Đó là lý do có những tuần tháng 2 trời Hà Nội cứ xám xịt, ẩm ướt, không có nắng, người ta gọi vui là "trời thối đất" nhưng thực ra mưa phùn lại rất có ích.

Mưa phùn có ở đâu

• Phổ biến nhất ở đồng bằng Bắc Bộ, ven biển và trung du phía Bắc.
• Có ở Bắc Trung Bộ, nhất là Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh và cả Huế (nơi mưa phùn còn đi kèm mưa dầm).
• Ít hơn ở Tây Bắc, vì dãy Hoàng Liên Sơn chắn bớt không khí lạnh ẩm.
• Gần như không có ở Nam Bộ và Tây Nguyên.

Mưa phùn và nồm: anh em nhưng khác nhau

Mưa phùn và nồm hay đi liền nhau vào tháng 2–3, nhưng là hai hiện tượng khác. Mưa phùn là nước rơi từ mây xuống. Nồm là hơi nước trong không khí ấm ẩm ngưng tụ trên bề mặt lạnh (tường, sàn nhà) khi nhiệt độ bề mặt thấp hơn điểm sương. Có ngày mưa phùn mà không nồm (trời lạnh đều), có ngày nồm mà không mưa phùn.

Mưa phùn trong văn hoá và nông nghiệp

Với nhà nông miền Bắc, mưa phùn đầu năm là "mưa vàng" cho vụ chiêm xuân. Nó tưới đều, nhẹ, không làm dập mạ, giữ ẩm cho đất suốt mùa ít nắng. Nhiều câu thơ về "mưa xuân" thực chất đang tả mưa phùn — nhẹ, mờ, gợi cảm giác sinh sôi.

Nhưng mưa phùn cũng có mặt trái: đường trơn, ẩm mốc, ít nắng kéo dài làm nhiều người mệt mỏi, và độ ẩm cao thuận lợi cho một số bệnh đường hô hấp, bệnh nấm trên cây trồng.

Góc nhìn hôm nay: sống cùng mưa phùn

• Đi xe máy ngày mưa phùn: mặt đường phủ lớp nước mỏng trộn bụi dầu rất trơn, nhất là vài giờ đầu. Giảm tốc, giữ khoảng cách.
• Mưa phùn thường đi kèm tầm nhìn giảm và sương mù nhẹ; bật đèn khi lái xe.
• Theo dõi bản tin thời tiết: cụm từ "mưa nhỏ, mưa phùn rải rác" hay xuất hiện khi không khí lạnh đã ổn định.

Mưa phùn ở nơi khác trên thế giới

Mưa phùn không phải đặc sản riêng của Việt Nam. Nó phổ biến ở những vùng có lớp mây tầng thấp dày và lớp nghịch nhiệt bên trên: ven biển phía tây nước Anh và Ireland, ven biển Peru và Chile (nơi có lớp mây "garúa" phủ nhiều tháng), ven biển California mùa hè. Điểm chung là không khí ẩm sát mặt biển lạnh bị giữ lại dưới một lớp không khí ấm hơn.

Ở miền Bắc Việt Nam, sự kết hợp giữa không khí lạnh đi qua biển và lớp nghịch nhiệt mùa đông tạo ra kiểu mưa phùn riêng, gắn với mùa xuân và Tết. Có lẽ vì thế mà mưa phùn trong văn học Việt thường mang sắc thái ấm áp, gợi Tết đến xuân về, khác với hình ảnh mưa phùn u ám trong văn học châu Âu.