Đô thị ngập chỉ sau một giờ mưa vì mưa dông rơi với cường độ rất lớn trong thời gian ngắn, trong khi mặt đất bê tông không thấm nước và hệ thống cống chỉ thiết kế để thoát một lượng mưa nhất định mỗi giờ; nếu trùng triều cường hoặc sông đang cao, nước càng không có đường ra. Ngập đô thị là chuyện của cả khí tượng (mưa), thuỷ văn (sông, triều) và hạ tầng (cống, mặt phủ).
Phía khí tượng: mưa cường độ lớn
Ở Hà Nội và TP.HCM, nhiều trận ngập xảy ra do mưa dông chỉ kéo dài 1–2 giờ nhưng cho 50–100 mm hoặc hơn. Cường độ như vậy vượt quá khả năng tiêu thoát của nhiều tuyến cống. Mưa dông mùa hè lại rất cục bộ: phường này mưa 80 mm, phường kế bên chỉ 10 mm — nên ngập cũng cục bộ, thường lặp lại ở những "điểm đen" quen thuộc.
Phía mặt đất: thành phố không biết uống nước
Ở vùng đất tự nhiên có cây cỏ, phần lớn nước mưa thấm xuống đất hoặc được cây giữ lại. Ở khu đô thị dày đặc, mặt đường nhựa, sân bê tông, mái nhà chiếm gần hết diện tích. Nước mưa gần như chảy tràn toàn bộ, dồn về cống cùng lúc.
| Bề mặt | Nước thấm hay chảy tràn |
|---|---|
| Rừng, thảm cỏ | Thấm và giữ lại nhiều, chảy tràn ít |
| Ruộng, ao hồ | Chứa tạm lượng lớn |
| Đường nhựa, sân bê tông, mái nhà | Chảy tràn gần như hoàn toàn |
Khi thành phố mở rộng lấp ao hồ, ruộng trũng — vốn là những "bể chứa" tự nhiên — lượng nước dồn về cống càng tăng.
Phía hạ tầng: cống thiết kế cho bao nhiêu
Hệ thống thoát nước được thiết kế theo một "trận mưa tính toán" — lượng mưa có xác suất xảy ra nhất định. Mưa vượt ngưỡng đó thì nước dâng lên mặt đường là chuyện tất yếu. Thêm vào đó: rác, lá cây, bùn đất làm tắc miệng cống; cống cũ xuống cấp; độ dốc không đủ. Một trận mưa 60 mm trong giờ đầu có thể "nuốt" trọn khả năng của cả tuyến.
Phía sông và biển: triều cường
TP.HCM, Cần Thơ và nhiều đô thị Nam Bộ nằm thấp, chịu ảnh hưởng thuỷ triều. Khoảng tháng 9 đến tháng 12, những ngày triều cường cao, nước sông dâng có khi tràn ngược vào đường phố ngay cả khi không mưa. Nếu mưa lớn trùng giờ triều đỉnh, nước mưa không thoát ra sông được — ngập sâu và lâu hơn.
Ở Hà Nội, khi mực nước sông Tô Lịch, sông Nhuệ và các hồ điều hoà đã cao sau nhiều ngày mưa, nước trong nội đô bơm ra cũng chậm hơn.
Những kiểu ngập thường gặp
- Ngập do mưa: xảy ra trong và ngay sau cơn mưa, rút sau vài giờ khi cống thoát kịp.
- Ngập do triều: theo lịch triều, có thể không cần mưa, thường ở vùng thấp ven sông.
- Ngập kết hợp: mưa trùng triều, hoặc mưa nhiều ngày khi sông đã cao — nặng nhất.
Biến đổi khí hậu có làm ngập nhiều hơn?
Báo cáo của IPCC nhận định khi khí quyển ấm lên, không khí chứa được nhiều hơi nước hơn, nên mưa cực đoan có xu hướng mạnh lên ở nhiều vùng trên thế giới. Nước biển dâng cũng làm triều cường ở các đô thị ven biển cao hơn theo thời gian. Ở các đô thị Việt Nam, tình trạng sụt lún đất (do khai thác nước ngầm, tải trọng công trình) cũng được nhiều nghiên cứu nêu như một yếu tố làm ngập nặng thêm. Tỉ lệ đóng góp của từng yếu tố là chuyện cần nghiên cứu cụ thể từng nơi.
Thành phố "bọt biển": ý tưởng chống ngập
Nhiều nước theo đuổi mô hình đô thị thấm nước: vỉa hè lát gạch thấm, mái nhà xanh, công viên trũng làm nơi chứa nước tạm thời khi mưa lớn, hồ điều hoà. Ý tưởng là thay vì đẩy nước đi thật nhanh, hãy giữ nước lại tại chỗ một thời gian rồi xả từ từ. Đây là xu hướng quy hoạch được bàn nhiều trong những năm gần đây.
Góc nhìn hôm nay: đi lại khi phố ngập
- Không đi qua đoạn ngập không rõ độ sâu; nước che mất hố ga, ổ gà.
- Xe máy dễ chết máy khi nước ngập tới ống xả; ô tô gầm thấp nên tránh nước quá nửa bánh xe.
- Tránh xa cột điện, tủ điện, dây điện khi nước ngập.
- Theo dõi lịch triều cường do cơ quan thuỷ văn công bố và bản tin mưa dông để sắp xếp giờ đi lại.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Hà Nội mưa là ngập?
Vì mưa dông mùa hè có cường độ rất lớn trong thời gian ngắn, mặt đất bê tông không thấm, nhiều ao hồ bị lấp và cống có giới hạn thoát nước. Khi sông, hồ điều hoà đã cao, nước thoát càng chậm.
Vì sao TP.HCM ngập cả khi không mưa?
Do triều cường: những ngày triều đỉnh cao, nước sông dâng tràn vào các vùng thấp ven sông. Mưa trùng triều cường là lúc ngập nặng nhất.
Mưa bao nhiêu mm thì ngập?
Không có con số chung. Nhiều đô thị bắt đầu ngập cục bộ khi mưa khoảng 40–60 mm trong vài giờ, tuỳ hệ thống thoát nước và địa hình từng khu vực.
Thành phố bọt biển là gì?
Là mô hình quy hoạch giúp đô thị thấm và giữ nước mưa tại chỗ bằng vỉa hè thấm, mái xanh, công viên trũng, hồ điều hoà, rồi xả từ từ, thay vì chỉ dựa vào cống.
Biến đổi khí hậu có làm ngập nhiều hơn không?
IPCC đánh giá mưa cực đoan có xu hướng mạnh lên khi khí hậu ấm hơn, và nước biển dâng làm triều cường cao hơn. Cùng với đô thị hoá và sụt lún, những yếu tố này có thể làm ngập đô thị nặng hơn.