Gió Lào là gì: hiệu ứng phơn khi gió vượt dãy Trường Sơn

Gió Lào là gió tây nam khô nóng thổi mạnh nhất ở Bắc Trung Bộ khoảng tháng 4 đến tháng 8, hình thành theo hiệu ứng phơn: gió mùa tây nam ẩm từ vịnh Bengal vượt dãy Trường Sơn, mất hơi nước ở sườn tây, rồi đổ xuống sườn đông, bị nén lại và nóng lên. Gió không mang hơi nóng từ "sa mạc" nào cả; cái nóng sinh ra ngay trong quá trình không khí đi xuống núi.

Hiệu ứng phơn: không khí nóng lên khi đi xuống núi

"Phơn" (foehn) là tên gọi gió khô nóng ở vùng núi Alps, châu Âu, sau được dùng chung cho mọi loại gió hình thành theo cơ chế tương tự. Cơ chế gồm hai pha:

Pha 1: leo lên sườn đón gió

Không khí ẩm bị đẩy lên. Ban đầu nó lạnh đi khoảng 1°C mỗi 100 m. Khi tới độ cao ngưng tụ, hơi nước kết thành mây, toả ra nhiệt ẩn, nên từ đó không khí chỉ lạnh đi khoảng 0,5–0,6°C mỗi 100 m. Mưa đổ ở sườn tây, phía Lào.

Pha 2: đổ xuống sườn khuất gió

Qua đỉnh, không khí đã mất phần lớn hơi nước. Đi xuống, nó bị nén và nóng lên khoảng 1°C mỗi 100 m, nhanh hơn lúc lạnh đi khi lên. Kết quả: tới chân núi phía đông, không khí nóng hơn và khô hơn hẳn lúc bắt đầu ở phía tây.

Ví dụ tính nhẩm

Các con số chỉ để minh hoạ cơ chế. Thực tế, nhiệt độ gió Lào còn phụ thuộc nắng ban ngày, mặt đất đã khô nóng, độ cao và hình dạng núi.

Vì sao gọi là "gió Lào"

Vì người dân Bắc Trung Bộ thấy gió thổi từ phía Lào sang, vượt qua dãy núi biên giới. Tên khoa học trong sách Địa lý là "gió tây nam khô nóng" hoặc "gió phơn tây nam". Người Nghệ Tĩnh gọi là "gió Lào" hay "gió nồm Lào"; dân gian có câu nói về cái nóng "rát mặt" của nó.

Gió Lào thổi ở đâu, khi nào

• Mạnh nhất: Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị — nơi dãy Trường Sơn Bắc cao, sát biên giới, đồng bằng hẹp.
• Thời gian: khoảng tháng 4 đến tháng 8, cao điểm tháng 5–7.
• Trong ngày: thường mạnh từ trưa tới chiều, có khi kéo dài đến đêm, làm đêm cũng oi bức.
• Ảnh hưởng xa hơn: những đợt gió tây mạnh có thể lan ra đồng bằng Bắc Bộ và xuống Nam Trung Bộ, tây bắc cũng có gió tây khô nóng.

Gió Lào nóng và khô đến mức nào

Trong những ngày gió Lào mạnh, nhiệt độ ở Bắc Trung Bộ dễ vượt 39–40°C, độ ẩm tương đối ban trưa có thể xuống dưới 40%, có nơi thấp hơn nữa. Các kỷ lục nhiệt độ cao nhất Việt Nam — như 43,4°C ở Hương Khê (Hà Tĩnh) năm 2019 và 44,2°C ở Tương Dương (Nghệ An) tháng 5/2023 — đều ghi nhận trong đợt gió tây khô nóng.

Độ ẩm thấp, gió mạnh, nhiệt cao: ba điều kiện cùng lúc làm cây cối héo nhanh, đất nứt, nguy cơ cháy rừng tăng vọt.

Gió Lào trong đời sống và văn hoá

Gió Lào in đậm trong ký ức người miền Trung. Mái nhà thấp, tường dày, cửa nhỏ phía tây; vườn trồng cây che bóng phía tây nhà; kinh nghiệm làm đồng từ tờ mờ sáng, nghỉ trưa, chiều muộn mới ra lại. Cái nóng ấy cũng gắn với hình ảnh người miền Trung "chịu thương chịu khó" trong văn học, âm nhạc.

Một mặt tốt nhỏ: gió khô nóng giúp phơi lúa, phơi hải sản, làm muối nhanh. Nhưng mặt hại lớn hơn nhiều: hạn hán, mất mùa, sức khoẻ suy giảm.

Phơn ở nơi khác trên thế giới

• Foehn ở dãy Alps (Thuỵ Sĩ, Áo, Đức).
• Chinook ở chân dãy Rocky (Bắc Mỹ), có thể làm nhiệt độ tăng hàng chục độ trong vài giờ giữa mùa đông.
• Zonda ở Argentina, sườn đông dãy Andes.

Cùng một cơ chế, nhưng mỗi nơi có tên riêng và tác động riêng.

Góc nhìn hôm nay: ứng phó ngày gió Lào

• Đóng cửa, kéo rèm phía tây vào buổi chiều để chặn gió nóng; mở cửa thông gió khi trời dịu.
• Uống đủ nước, bổ sung muối khoáng khi làm việc nặng; ăn nhẹ, nhiều rau quả.
• Tuyệt đối cẩn thận với lửa ngoài trời: đốt rác, đốt đồng trong ngày gió Lào là nguyên nhân cháy rừng thường gặp.
• Người già, trẻ nhỏ cần được để ý nhiều hơn; lơ mơ, sốt cao, ngừng ra mồ hôi là dấu hiệu cần gọi 115.