Ra-đa thời tiết phát sóng vô tuyến và đo phần sóng phản xạ lại từ hạt mưa, hạt đá, bông tuyết trong bán kính khoảng 200–300 km, từ đó vẽ bản đồ mưa gần như theo thời gian thực: màu xanh lá là mưa nhỏ, vàng – cam là mưa vừa đến to, đỏ – tím là mưa rất to, có thể kèm dông, mưa đá. Đây là công cụ tốt nhất để biết cơn mưa đang ở đâu và sẽ tới chỗ mình trong vài chục phút tới.
Ra-đa thời tiết hoạt động thế nào
Ăng-ten ra-đa quay tròn, phát những xung sóng vô tuyến ngắn. Khi xung gặp hạt mưa, một phần năng lượng bị phản xạ trở lại. Ra-đa đo:
- Thời gian sóng đi và về → khoảng cách tới vùng mưa.
- Hướng ăng-ten → hướng của vùng mưa.
- Cường độ sóng phản xạ (độ phản hồi, đơn vị dBZ) → hạt mưa nhiều và to cỡ nào, từ đó ước lượng cường độ mưa.
Ăng-ten quét ở nhiều góc nâng khác nhau, nên ra-đa có thể dựng hình ba chiều của đám mây mưa.
Đọc bảng màu ra-đa
| Màu (thường dùng) | Độ phản hồi (gần đúng) | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Xanh nhạt, xanh lá | Khoảng 15–30 dBZ | Mưa nhỏ, mưa phùn (hoặc mây dày) |
| Vàng | Khoảng 30–40 dBZ | Mưa vừa |
| Cam, đỏ | Khoảng 40–50 dBZ | Mưa to, dông |
| Đỏ đậm, tím, hồng | Trên khoảng 50–55 dBZ | Mưa rất to, dông mạnh, có thể có mưa đá |
Bảng màu có thể khác nhau giữa các nơi công bố; luôn xem chú thích màu đi kèm ảnh.
Ra-đa Doppler: thấy cả gió
Ra-đa Doppler còn đo được tốc độ hạt mưa đang tiến lại gần hay đi xa ra-đa (giống còi xe cấp cứu nghe khác đi khi lại gần và đi xa). Nhờ đó, dự báo viên thấy được gió bên trong mây: vùng gió xoáy (dấu hiệu lốc), luồng giáng mạnh, gió trong bão gần bờ. Ra-đa phân cực kép hiện đại còn phân biệt được hạt mưa, hạt đá, bông tuyết dựa trên hình dạng hạt.
Ra-đa ở Việt Nam
Việt Nam có mạng lưới trạm ra-đa thời tiết đặt ở nhiều tỉnh từ Bắc vào Nam, nhiều trạm đã được hiện đại hoá thành ra-đa Doppler. Ảnh ghép ra-đa toàn quốc và từng trạm được cơ quan khí tượng công bố trên trang thông tin, cập nhật mỗi vài phút. Ra-đa đặc biệt hữu ích khi có bão vào gần bờ (thấy dải mưa xoắn, thành mắt bão) và trong mùa dông.
Những bẫy khi đọc ra-đa
- Vùng mù sau núi: núi chắn sóng ra-đa, phía sau núi có thể không thấy mưa dù đang mưa.
- Càng xa ra-đa, càng đo ở cao: vì Trái Đất cong, ở xa 200 km tia ra-đa đã cao vài km, có thể bỏ sót mưa phùn từ mây thấp.
- Tín hiệu giả: đàn chim, côn trùng, tàu thuyền, nhà cao tầng, hiện tượng sóng bị bẻ cong bất thường có thể tạo đốm "mưa giả", nhất là gần trạm.
- Mưa bốc hơi giữa đường: ra-đa thấy mưa trên cao, nhưng hạt mưa có thể bốc hơi trước khi chạm đất.
Dùng ra-đa để đoán "bao giờ mưa tới"
- Mở ảnh ra-đa dạng hoạt hình 1–2 giờ gần nhất.
- Xác định vị trí nhà mình.
- Nhìn hướng và tốc độ vùng mưa di chuyển: ví dụ trong 30 phút vùng mưa di chuyển 10 km về phía mình.
- Ước lượng thời gian mưa tới, và cường độ (màu).
Cách này gọi là ngoại suy, chính là nền tảng của "dự báo cực ngắn" (nowcasting). Hạn chế: mây dông có thể mạnh lên, yếu đi hoặc sinh mới bất chợt, nên chỉ đáng tin trong khoảng một đến hai giờ.
Góc nhìn hôm nay: ra-đa trong túi áo
- Trước khi ra đường chiều hè, mở ảnh ra-đa xem vùng đỏ đang ở đâu.
- Khi có dông mạnh (màu đỏ, tím) đang tới, ở trong nhà, tránh xa cây lớn, biển hiệu.
- Kết hợp ra-đa với ảnh vệ tinh: vệ tinh cho bức tranh lớn, ra-đa cho chi tiết mưa ở gần.
Ra-đa nhìn thấy bão như thế nào
Khi bão vào trong tầm quét (khoảng 200–300 km tính từ trạm ven biển), ảnh ra-đa cho thấy những chi tiết mà ảnh vệ tinh không có: các dải mưa xoắn ốc màu vàng, đỏ lần lượt quét vào bờ; vòng thành mắt bão đậm màu bao quanh một khoảng trống ở giữa; vùng mưa lớn nhất thường lệch về một phía của tâm. Dự báo viên dùng chuỗi ảnh ra-đa để xác định vị trí tâm bão chính xác tới vài km trong những giờ cuối trước khi bão đổ bộ.
Ra-đa Doppler còn cho biết gió trong bão đang thổi về phía trạm hay ra xa trạm, từ đó ước lượng tốc độ gió ở độ cao vài trăm mét đến vài km. Với người dân ven biển, theo dõi ra-đa giúp biết khi nào dải mưa lớn tiếp theo sẽ tới để sắp xếp việc trú ẩn, thay vì chỉ nhìn vị trí tâm bão trên bản đồ.
Câu hỏi thường gặp
Ra-đa thời tiết là gì?
Là thiết bị phát sóng vô tuyến và đo sóng phản xạ từ hạt mưa, hạt đá để xác định vị trí, cường độ mưa trong bán kính khoảng 200–300 km, cập nhật mỗi vài phút.
Màu đỏ trên ra-đa thời tiết nghĩa là gì?
Thường là mưa to đến rất to, có thể kèm dông. Màu đỏ đậm, tím có thể báo dông mạnh và mưa đá. Luôn xem chú thích màu đi kèm.
Ra-đa Doppler khác ra-đa thường thế nào?
Ra-đa Doppler đo thêm được tốc độ hạt mưa tiến lại hay đi xa, từ đó thấy gió trong mây, phát hiện vùng xoáy và luồng giáng mạnh.
Vì sao ra-đa có lúc báo mưa mà không mưa?
Có thể do mưa bốc hơi trước khi chạm đất, tín hiệu giả từ chim, côn trùng, nhà cao tầng, hoặc vùng mưa đã di chuyển đi trong lúc ảnh được cập nhật.
Dùng ra-đa đoán mưa được bao lâu?
Ngoại suy chuyển động vùng mưa trên ra-đa đáng tin trong khoảng một đến hai giờ tới. Xa hơn, mây dông có thể thay đổi nhanh.