Lịch sử ngành khí tượng Việt Nam: từ đài Phù Liễn đến hôm nay

Ngành khí tượng hiện đại ở Việt Nam bắt đầu từ cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20 dưới thời Pháp thuộc, với các trạm quan trắc và Đài Thiên văn Phù Liễn (Kiến An, Hải Phòng) xây dựng đầu thập niên 1900, từng là trung tâm khí tượng của Đông Dương; ngày 3/10/1945, Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hoà thành lập cơ quan khí tượng đầu tiên của nước Việt Nam độc lập, và ngày này được lấy làm ngày truyền thống của ngành Khí tượng Thuỷ văn. Trước đó rất lâu, người Việt đã ghi chép thời tiết trong sử sách và đúc kết kinh nghiệm qua ca dao.

Thời tiết trong sử sách xưa

Các bộ sử như Đại Việt sử ký toàn thư ghi lại nhiều sự kiện thời tiết, thiên tai: lụt lớn, hạn hán, bão, mưa đá, rét bất thường, thường gắn với mất mùa, đói kém và việc vua quan làm lễ cầu đảo. Những ghi chép này không có số đo, nhưng là nguồn quý cho các nhà nghiên cứu khí hậu lịch sử. Triều đình phong kiến cũng có Tư thiên giám, Khâm thiên giám — cơ quan coi việc thiên văn, lịch pháp — trong đó có theo dõi hiện tượng trời đất.

Dòng thời gian của ngành khí tượng

Một số mốc chi tiết (năm khởi công, năm hoàn thành công trình, tên gọi cơ quan qua các thời kỳ) có các nguồn ghi hơi khác nhau; khi cần trích chính xác nên tra tài liệu lịch sử của ngành Khí tượng Thuỷ văn.

Đài Phù Liễn: chứng nhân một thế kỷ

Đài Phù Liễn nằm trên đồi Thiên Văn (núi Phù Liễn) ở Kiến An, Hải Phòng, với kiến trúc kiểu Pháp. Vị trí trên đồi cao, gần biển giúp quan sát bầu trời và thời tiết vùng duyên hải Bắc Bộ. Qua hơn một thế kỷ, nơi đây duy trì chuỗi quan trắc khí tượng dài, rất có giá trị cho nghiên cứu biến đổi khí hậu. Ngày nay, đài vẫn hoạt động trong hệ thống của ngành khí tượng thuỷ văn và được coi là một di tích lịch sử – khoa học.

Mạng lưới trạm hôm nay

Hiện nay, cơ quan khí tượng thuỷ văn quốc gia quản lý mạng lưới gồm hàng trăm trạm khí tượng bề mặt, trạm thuỷ văn, trạm hải văn, trạm cao không, trạm ra-đa thời tiết, cùng hàng nghìn điểm đo mưa tự động. Cơ quan này nằm trong Bộ Tài nguyên và Môi trường trong nhiều năm, và từ năm 2025 thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường sau khi hai bộ hợp nhất. Các trạm trên đảo như Bạch Long Vĩ, Côn Đảo, Phú Quốc, Trường Sa đóng vai trò "tiền tiêu" theo dõi bão.

Những người làm nghề quan trắc

Quan trắc viên khí tượng đo đạc theo các giờ chuẩn quốc tế, cả ngày lẫn đêm, quanh năm không nghỉ — dù bão hay rét. Ở trạm đảo, vùng cao, họ sống xa gia đình nhiều tháng. Dù nhiều trạm đã tự động hoá, công việc kiểm tra thiết bị, quan sát mây, hiện tượng thời tiết vẫn cần con người.

Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu lịch sử ngành ở đâu

• Tham quan Đài Phù Liễn ở Kiến An (Hải Phòng) nếu có dịp, chú ý tìm hiểu quy định tham quan trước.
• Đọc các tài liệu kỷ niệm ngày truyền thống ngành Khí tượng Thuỷ văn (3/10) do cơ quan khí tượng xuất bản.
• Tìm ghi chép về thiên tai trong Đại Việt sử ký toàn thư để thấy người xưa ghi nhận thời tiết thế nào.

Chuỗi số liệu dài: tài sản khoa học

Giá trị lớn nhất mà các trạm khí tượng lâu đời để lại là chuỗi số liệu dài hàng chục, hàng trăm năm. Để biết khí hậu đang thay đổi, các nhà khoa học cần so sánh nhiệt độ, lượng mưa hôm nay với cùng nơi đó trong quá khứ xa, đo bằng cách đo thống nhất. Một trạm hoạt động liên tục ở cùng vị trí trong nhiều thập kỷ là "nhân chứng" quý hơn nhiều trạm mới.

Vì vậy, việc giữ ổn định vị trí trạm, xung quanh trạm không bị nhà cao, bê tông lấn vào, là chuyện quan trọng của ngành. Khi một trạm buộc phải di dời hay xung quanh bị đô thị hoá, các nhà khoa học phải hiệu chỉnh số liệu để tránh nhầm thay đổi do môi trường quanh trạm với thay đổi khí hậu thật.