Mùa nước nổi miền Tây: nước từ đâu về, khác lũ miền Trung thế nào

Mùa nước nổi là thời kỳ nước lũ từ thượng nguồn sông Mê Công đổ về Đồng bằng sông Cửu Long, dâng lên từ từ và tràn đồng, thường khoảng tháng 8 đến tháng 11 dương lịch (tháng 7 đến tháng 10 âm lịch), sâu nhất ở vùng đầu nguồn như An Giang, Đồng Tháp; khác lũ miền Trung, nước nổi lên chậm, kéo dài nhiều tháng và mang theo phù sa, cá tôm. Người miền Tây gọi đó là "mùa nước nổi" thay vì "mùa lũ" vì nó vừa là thử thách vừa là nguồn sống.

Nước từ đâu về

Sông Mê Công dài khoảng 4.800 km, bắt nguồn từ cao nguyên Tây Tạng, chảy qua Trung Quốc, Myanmar, Lào, Thái Lan, Campuchia rồi vào Việt Nam. Mùa mưa gió mùa tây nam (khoảng tháng 5–10) đổ lượng mưa lớn xuống lưu vực rộng hàng trăm nghìn km². Nước tích lại, chảy dần xuống hạ lưu, tới Đồng bằng sông Cửu Long sau vài tuần đến vài tháng.

Biển Hồ (Tonlé Sap) ở Campuchia đóng vai trò như "túi chứa" khổng lồ: mùa lũ, nước sông Mê Công chảy ngược vào hồ làm hồ phình to nhiều lần; mùa khô, nước hồ chảy ra trả lại cho sông. Nhờ đó lũ ở Việt Nam lên xuống từ từ.

Nhịp mùa nước nổi

Mực nước đỉnh lũ dao động mạnh giữa các năm: có năm "lũ lớn" (như năm 2000, một trong những trận lũ lớn nhất được ghi nhận ở ĐBSCL), có năm "lũ nhỏ", gần như không có nước nổi.

Nước nổi khác lũ miền Trung thế nào

• Tốc độ: nước nổi lên vài cm mỗi ngày; lũ miền Trung lên hàng mét trong vài giờ.
• Thời gian: nước nổi kéo dài 3–4 tháng; lũ miền Trung vài ngày.
• Nguồn: nước nổi từ mưa trên cả lưu vực Mê Công; lũ miền Trung từ mưa lớn tại chỗ.
• Tác động: nước nổi bồi phù sa, cung cấp cá tôm; lũ miền Trung chủ yếu tàn phá.

Món quà của mùa nước nổi

• Phù sa: bồi đắp đồng ruộng, giúp vụ đông xuân sau năng suất cao, giảm phân bón.
• Vệ sinh đồng ruộng: nước ngập lâu tiêu diệt chuột, sâu bệnh, cỏ dại.
• Thuỷ sản: cá linh, cá lóc, cá rô đồng, tôm càng theo nước về; mùa cá linh là đặc sản miền Tây.
• Rau đồng: bông điên điển, bông súng, rau nhút — những món ăn gắn liền mùa nước.
• Sinh kế: nghề lưới, đặt lọp, đóng xuồng, chở đò.

Nước nổi đang thay đổi

Trong những năm gần đây, nhiều báo cáo khoa học và quan sát của người dân cho thấy mùa nước nổi ở ĐBSCL có xu hướng nhỏ hơn và thất thường hơn so với trước. Các nguyên nhân thường được nhắc tới gồm: thay đổi lượng mưa trên lưu vực, các đập thuỷ điện ở thượng nguồn điều tiết dòng chảy, hệ thống đê bao trong đồng bằng (để làm lúa vụ ba), và biến đổi khí hậu. Mức đóng góp của từng yếu tố còn đang được nghiên cứu. Hệ quả là phù sa về ít hơn, cá linh hiếm hơn, và mùa khô xâm nhập mặn có thể sâu hơn do nước ngọt ít hơn.

Sống chung với nước

Người miền Tây có kinh nghiệm hàng trăm năm sống chung với nước nổi: nhà sàn, nhà nổi, tôn nền nhà; ghe xuồng là phương tiện chính; chợ nổi. Cụm từ "sống chung với lũ" được dùng trong chính sách phát triển vùng, với các cụm, tuyến dân cư vượt lũ. Mùa nước nổi cũng có rủi ro: trẻ em đuối nước là nỗi lo lớn mỗi năm, đòi hỏi người lớn trông chừng, dạy bơi cho trẻ.

Góc nhìn hôm nay: đi miền Tây mùa nước nổi

• Thời điểm đẹp: khoảng tháng 9 – tháng 10, nước lên cao nhất ở An Giang, Đồng Tháp.
• Trải nghiệm: đi xuồng giữa đồng ngập, rừng tràm Trà Sư, vườn quốc gia Tràm Chim, thưởng thức món cá linh, bông điên điển.
• Theo dõi bản tin thuỷ văn về mực nước sông Mê Công và cảnh báo lũ của cơ quan khí tượng thuỷ văn khu vực Nam Bộ.

Đo mực nước nổi thế nào

Cơ quan thuỷ văn theo dõi mùa nước nổi qua các trạm đo mực nước trên sông Tiền, sông Hậu, nổi bật là trạm Tân Châu (trên sông Tiền) và Châu Đốc (trên sông Hậu) ở An Giang. Mực nước đỉnh lũ tại hai trạm này được dùng làm thước đo năm nay "lũ lớn", "lũ trung bình" hay "lũ nhỏ". Bản tin thuỷ văn khu vực Nam Bộ thường nêu mực nước dự báo và so sánh với các cấp báo động.

Người dân vùng đầu nguồn cũng có cách "đo" riêng: vạch nước trên cột nhà sàn, gốc cây, bậc thềm; mức nước tràn qua bờ ruộng, lên tới đường làng. Những dấu mốc ấy cùng với số liệu trạm cho thấy sự khác biệt lớn giữa các năm — có năm nước ngập mênh mông, có năm chỉ xâm xấp mặt ruộng.