Ngư dân đọc trời trước khi ra khơi: mùa biển, bản tin và ngưỡng nguy hiểm

Trước mỗi chuyến ra khơi, ngư dân Việt Nam ngày nay kết hợp ba nguồn: bản tin thời tiết biển của cơ quan khí tượng (gió cấp mấy, sóng cao bao nhiêu, có bão, áp thấp hay không khí lạnh không), hiểu biết về mùa gió và mùa cá của vùng biển mình, và kinh nghiệm quan sát trời biển truyền đời; quyết định đi hay ở thường dựa vào ngưỡng gió và sóng mà con tàu chịu được. Với tàu nhỏ, gió từ cấp 6 và sóng trên 2 m đã là điều kiện nguy hiểm.

Mùa biển: nhịp gió quyết định nghề cá

Nghề cá Việt Nam chia năm theo hai mùa gió lớn:

Ngư dân miền Trung gọi mùa biển êm (thường khoảng tháng 3–8) là "mùa cá nam" — mùa đánh bắt chính, nhiều chuyến đi xa bờ. Mùa gió bấc, tàu nhỏ thường đánh gần bờ hoặc nghỉ khi biển động.

Đọc bản tin thời tiết biển

Bản tin biển của cơ quan khí tượng chia biển thành các vùng: vịnh Bắc Bộ, vùng biển từ Quảng Trị đến Quảng Ngãi, từ Bình Định đến Cà Mau, từ Cà Mau đến Kiên Giang và vịnh Thái Lan, bắc và nam Biển Đông, vùng biển quần đảo Hoàng Sa, quần đảo Trường Sa… Với mỗi vùng, bản tin cho biết:

• Gió: hướng, cấp (Beaufort), giật cấp mấy.
• Sóng: độ cao (m).
• Trạng thái biển: biển êm, động nhẹ, động, động mạnh, động rất mạnh.
• Tầm nhìn xa: giảm khi mưa, sương mù.
• Hiện tượng nguy hiểm: dông, lốc, vòi rồng; bão, áp thấp nhiệt đới.

Ngưỡng nguy hiểm tham khảo

Ngưỡng cụ thể còn tuỳ kích thước, công suất tàu. Khi có bão, áp thấp, chính quyền và lực lượng chức năng ra thông báo cấm biển, hướng dẫn tàu thuyền tránh trú.

Những nguy hiểm khó thấy trên biển

• Dông, lốc, vòi rồng: xuất hiện nhanh, cục bộ, nhất là chiều tối mùa hè và khi có không khí lạnh hoặc gió mùa mạnh.
• Gió mùa đông bắc tăng cường đột ngột: biển đang êm có thể động mạnh trong vài giờ.
• Sóng lừng: sóng dài từ bão ở xa, có thể nguy hiểm ở vùng nước nông, cửa biển.
• Áp thấp hình thành ngay trên Biển Đông: thời gian cảnh báo ngắn.

Kinh nghiệm truyền đời và công nghệ mới

Ngư dân lâu năm đọc trời bằng mây, ráng, sóng lừng, màu nước, đàn chim, hướng gió. Những kinh nghiệm này vẫn có giá trị. Nhưng ngày nay tàu cá được trang bị máy thu bản tin, thiết bị liên lạc tầm xa, thiết bị giám sát hành trình; đài thông tin duyên hải phát bản tin thời tiết biển định kỳ. Sự kết hợp hai nguồn — kinh nghiệm và bản tin — giúp chuyến đi an toàn hơn so với chỉ dựa vào một nguồn.

Lịch con nước

Ngoài thời tiết, ngư dân ven bờ và người nuôi trồng thuỷ sản theo dõi thuỷ triều: con nước lớn (triều cường) vào khoảng các ngày gần mùng 1 và rằm âm lịch, con nước kém vào khoảng mùng 7–8 và 22–23. Thuỷ triều ảnh hưởng việc ra vào cửa biển, đánh bắt ven bờ, đặt đáy, nuôi tôm. Khi bão hoặc gió mạnh trùng triều cường, nước dâng ven biển càng nguy hiểm.

Góc nhìn hôm nay: một chuyến ra khơi an toàn bắt đầu từ bản tin

• Xem bản tin biển 1–3 ngày tới cho đúng vùng biển định tới.
• Theo dõi tin bão từ khi còn ở ngoài khơi Philippines.
• Giữ liên lạc với bờ, nắm vị trí khu tránh trú gần nhất.
• Tuân thủ lệnh cấm biển của cơ quan chức năng.

Gió mùa và mùa cá: một vài ví dụ

Nhiều loài cá di chuyển theo nhiệt độ nước, dòng chảy và nguồn thức ăn — những yếu tố thay đổi theo mùa gió. Ngư dân các vùng đã đúc kết mùa vụ riêng: mùa cá cơm ven biển, mùa mực, mùa cá ngừ đại dương ở vùng biển xa bờ miền Trung. Mùa cá ngừ đại dương ở Phú Yên, Bình Định, Khánh Hoà thường được nhắc với hai vụ chính trong năm, tận dụng thời gian biển xa bờ thuận lợi.

Thời tiết bất thường — như năm El Niño làm nước biển ấm hơn, hay năm có nhiều đợt gió mùa mạnh — có thể làm mùa cá lệch đi, sản lượng tăng giảm. Vì vậy với ngư dân, theo dõi thời tiết không chỉ là chuyện an toàn mà còn là chuyện sinh kế: chọn đúng lúc ra khơi vừa tránh nguy hiểm, vừa trúng mùa.