Nơi mưa nhiều nhất và khô hạn nhất Việt Nam: rốn mưa và vùng khô

Những nơi mưa nhiều nhất Việt Nam là các "rốn mưa" ở sườn núi đón gió như vùng Bắc Quang (Hà Giang cũ), Bạch Mã (Huế), Hoàng Liên Sơn, với lượng mưa năm có thể trên 4.000–5.000 mm; nơi khô nhất là ven biển Ninh Thuận – Bình Thuận cũ, có trạm chỉ khoảng 700–800 mm mỗi năm. Chênh lệch tới năm, sáu lần giữa hai đầu đất nước cho thấy địa hình quan trọng không kém vĩ độ trong việc quyết định mưa.

Rốn mưa là gì

"Rốn mưa" là cách gọi những vùng có lượng mưa năm vượt trội so với xung quanh. Chúng thường nằm ở sườn núi đón gió ẩm. Khi gió từ biển hoặc gió mùa gặp núi, không khí bị nâng lên, lạnh đi, hơi nước ngưng tụ, đổ mưa ngay trên sườn. Núi càng cao, càng chắn ngang hướng gió, mưa càng nhiều.

Những rốn mưa lớn của Việt Nam

Bắc Quang được sách giáo khoa Địa lý nhắc tới như rốn mưa điển hình của miền Bắc, có năm lượng mưa vượt 4.000 mm. Vùng Bạch Mã có những năm trên 5.000 mm. Các con số này thay đổi theo năm và theo trạm đo; khi trích, nên ghi rõ năm và trạm cụ thể.

Vùng khô hạn nhất: Ninh Thuận – Bình Thuận cũ

Đi dọc quốc lộ 1 qua Phan Rang, Phan Thiết, có thể thấy cảnh quan khác hẳn: đồi cát, cây xương rồng, cỏ cháy vàng, những đồng muối trắng. Đây là vùng bán khô hạn hiếm hoi của Việt Nam.

Lý do nằm ở vị trí "khuất gió kép":

• Mùa hè, gió tây nam bị dãy núi cực Nam Trung Bộ và cao nguyên Lâm Viên – Di Linh chắn lại, mưa đổ hết ở sườn tây.
• Mùa đông, gió đông bắc thổi gần như song song với đường bờ biển ở đoạn này, không gặp núi chắn trực diện nên ít bị nâng lên để gây mưa.
• Gió mạnh, nắng nhiều, độ bốc hơi cao làm đất càng khô.

Kết quả: lượng mưa năm ở vài nơi ven biển như Phan Rang chỉ khoảng 700–800 mm, chưa bằng một nửa trung bình cả nước. Có những năm hạn, mùa khô kéo dài hơn tám tháng.

Khô hạn sinh ra nghề và cảnh quan riêng

Nắng gió và ít mưa là điều kiện lý tưởng cho nghề làm muối (Cà Ná, Tuy Phong), trồng nho, táo, thanh long, chăn nuôi dê cừu. Những cánh đồng điện gió và điện mặt trời ở đây cũng xuất phát từ chính đặc điểm khí hậu ấy. Đồi cát bay ở Mũi Né, Nam Cương được tạo nên bởi gió mạnh thổi cát từ bờ biển vào trong nhiều nghìn năm.

Mưa nhiều nhất trong một ngày

Lượng mưa năm khác với mưa cực đoan trong một ngày. Những trận mưa ngày lớn nhất ở Việt Nam thường xảy ra ở Trung Bộ, khi không khí lạnh kết hợp với bão, áp thấp hoặc dải hội tụ. Một số trạm đã ghi được trên 700–900 mm chỉ trong 24 giờ trong các trận lũ lịch sử. Khi đọc thông tin "kỷ lục mưa", nên tìm nguồn từ cơ quan khí tượng, vì các con số truyền miệng thường bị nói quá hoặc lẫn giữa lượng mưa ngày và lượng mưa cả đợt.

Lượng mưa đo thế nào

Lượng mưa được đo bằng thùng đo mưa có miệng hứng tiêu chuẩn, đặt ở vị trí thoáng. Kết quả tính bằng milimét: 1 mm mưa nghĩa là trên mỗi mét vuông có 1 lít nước. Như vậy 5.000 mm một năm tương đương 5 mét nước nếu không chảy đi, không bốc hơi — đủ ngập qua đầu một căn nhà một tầng.

Góc nhìn hôm nay: xem rốn mưa, vùng khô tận mắt

• Vườn quốc gia Bạch Mã mùa khô (khoảng tháng 3–8) dễ đi lại, có thể thấy rừng rậm do mưa nhiều nuôi dưỡng.
• Ninh Thuận vào mùa khô cho thấy rõ cảnh quan bán khô hạn: đồi cát, đồng muối, vườn nho.
• Đọc bản đồ lượng mưa trong Atlas Địa lý Việt Nam để thấy các vùng mưa nhiều – mưa ít trải dọc đất nước thế nào.

Những nơi mưa nhiều nhất thế giới

Để so sánh, những nơi được ghi nhận mưa nhiều nhất thế giới đều là sườn núi đón gió ẩm: vùng Cherrapunji và Mawsynram ở bang Meghalaya (Ấn Độ), nơi gió mùa tây nam từ vịnh Bengal gặp dãy đồi Khasi, có lượng mưa trung bình năm trên 11.000 mm. Một số sườn núi ở Hawaii, Colombia cũng có lượng mưa năm cực lớn. Ở chiều ngược lại, sa mạc Atacama (Chile) có những trạm gần như không có mưa trong nhiều năm liền.

So với thế giới, rốn mưa Việt Nam không phải lớn nhất, nhưng cơ chế giống hệt: núi chắn gió ẩm. Bài học địa lý ở đây rất rõ — muốn biết nơi nào mưa nhiều, hãy nhìn hướng gió mùa và hướng sườn núi.