Thời tiết là trạng thái khí quyển ở một nơi trong vài giờ, vài ngày — hôm nay nắng hay mưa, nóng bao nhiêu độ. Khí hậu là "tính nết" lâu dài của thời tiết ở nơi đó, thường tính trung bình và độ dao động trong 30 năm. Câu ví dễ nhớ: thời tiết là tâm trạng hôm nay, khí hậu là tính cách. Một ngày rét buốt không nói được gì về khí hậu đang ấm lên, cũng như một hôm cáu gắt không nói lên tính cách của một người.
Hai khái niệm, hai thang thời gian
| Thời tiết | Khí hậu | |
|---|---|---|
| Thang thời gian | Vài phút đến vài tuần | Vài thập kỷ trở lên (chuẩn WMO: 30 năm) |
| Câu hỏi trả lời | "Chiều nay có mưa không?" | "Tháng 7 ở đây thường mưa bao nhiêu?" |
| Đại lượng | Nhiệt độ, mưa, gió, độ ẩm lúc này | Trung bình, độ dao động, tần suất cực đoan |
| Dự báo | Chi tiết tốt trong khoảng một tuần | Dự tính xu hướng hàng chục năm theo kịch bản |
| Ví dụ ở Hà Nội | "Sáng mai 12°C, mưa phùn" | "Tháng 1 trung bình khoảng 16–17°C, có mưa phùn cuối đông" |
Ở giữa hai thang này còn có dự báo khí hậu theo mùa — kiểu "mùa đông năm nay nhiều khả năng ấm hơn trung bình nhiều năm". Nó không nói ngày nào lạnh, chỉ nói cán cân xác suất của cả mùa nghiêng về phía nào.
"Trung bình nhiều năm" trong bản tin là gì
Bản tin của cơ quan khí tượng quốc gia hay nói "nhiệt độ cao hơn trung bình nhiều năm 1–2°C", "lượng mưa thấp hơn trung bình nhiều năm". Trung bình nhiều năm (TBNN) chính là khí hậu của nơi đó — một con số tính từ chuỗi quan trắc dài.
Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) quy định chuẩn khí hậu là trung bình 30 năm, cập nhật mỗi 10 năm. Chuẩn hiện hành dùng cho nghiệp vụ là giai đoạn 1991–2020. Riêng để theo dõi biến đổi khí hậu dài hạn, WMO khuyến nghị giữ mốc cố định 1961–1990, vì nếu mốc so sánh cứ trượt theo thời gian thì sự ấm lên sẽ bị "nuốt" dần vào trung bình.
Đây là chi tiết hay gây nhầm: cùng một tháng, so với chuẩn 1961–1990 thì "nóng hơn nhiều", so với 1991–2020 thì chỉ "hơi nóng hơn" — vì chuẩn mới đã ấm hơn. Đọc số dị thường phải xem đang so với mốc nào.
Còn để nói Trái Đất đã ấm bao nhiêu kể từ thời công nghiệp hoá, IPCC dùng mốc thứ ba: trung bình 1850–1900.
Vì sao 30 năm
Thời tiết dao động rất mạnh từ năm này sang năm khác: có năm La Niña mưa nhiều, có năm El Niño hạn; có mùa đông rét đậm dài, có mùa đông ấm. Muốn biết "bình thường" là gì, phải gom đủ nhiều năm để những năm bất thường triệt tiêu nhau. Ba mươi năm là quy ước được chọn từ thế kỷ trước: đủ dài để mượt dao động, đủ ngắn để phản ánh khí hậu gần đây.
Cũng vì vậy, một xu hướng 5–10 năm thường chưa đủ để kết luận gì về biến đổi khí hậu. Nhiệt độ toàn cầu từng có những giai đoạn tăng chậm lại vài năm (ví dụ sau năm El Niño mạnh 1998), rồi lại tăng nhanh. Chuỗi dài mới cho thấy xu hướng thật.
Đoán được khí hậu 50 năm tới, sao không đoán được trời 2 tuần nữa
Đây là câu hỏi rất hay và có câu trả lời rõ ràng.
Dự báo thời tiết là bài toán điều kiện ban đầu: phải biết chính xác trạng thái khí quyển lúc này để tính nó sẽ thành gì. Khí quyển hỗn loạn, sai số nhỏ lớn dần, nên sau khoảng một đến hai tuần, chi tiết từng ngày gần như mất hết khả năng dự báo.
Dự tính khí hậu là bài toán điều kiện biên: không cần biết ngày 15/7/2060 trời thế nào, chỉ cần biết nếu năng lượng giữ lại trong hệ thống tăng thêm chừng này thì trung bình và phân bố thời tiết dịch đi chừng nào. Giống như không ai đoán được con sóng thứ mấy sẽ đánh vào bờ lúc mấy giờ, nhưng ai cũng biết được thuỷ triều chiều nay lên hay xuống; hoặc không biết ngày nào trong tháng 7 nóng nhất, nhưng chắc chắn tháng 7 ở Hà Nội nóng hơn tháng 1.
Hình ảnh hay được dùng: con xúc xắc bị "đổ chì". Ném một lần không đoán được ra mặt nào. Nhưng nếu biết xúc xắc đã bị làm nặng về phía mặt 6, ném nhiều lần thì chắc chắn mặt 6 ra nhiều hơn. Khí nhà kính là phần chì đổ vào xúc xắc thời tiết.
Khí hậu một nơi được mô tả thế nào
Không chỉ là nhiệt độ trung bình. Một bản mô tả khí hậu đầy đủ gồm:
- Nhiệt độ trung bình năm, từng tháng, biên độ ngày đêm, biên độ năm.
- Lượng mưa năm, phân bố theo tháng, số ngày mưa, mùa mưa bắt đầu và kết thúc lúc nào.
- Gió thịnh hành theo mùa, tần suất bão.
- Độ ẩm, số giờ nắng, mây.
- Cực trị: cao nhất, thấp nhất từng đo, mưa ngày lớn nhất.
Các nhà khí hậu học còn xếp khí hậu theo hệ thống phân loại Köppen. Theo hệ này, Hà Nội thuộc kiểu Cwa (cận nhiệt ẩm, mùa đông khô hơn, hè nóng), còn Thành phố Hồ Chí Minh thuộc kiểu Aw (nhiệt đới có mùa khô). Hai thành phố cùng một nước nhưng khác "tính nết" khí hậu rõ rệt — điều người đi lại Bắc Nam đều cảm nhận được.
Những câu nhầm lẫn hay gặp
- "Năm nay rét thế, trái đất nóng lên ở đâu?" — Một mùa đông rét là thời tiết, hoặc dao động năm. Biến đổi khí hậu nói về xu hướng của trung bình và tần suất qua nhiều thập kỷ. Dữ liệu trạm cho thấy số ngày rét đậm ở miền Bắc nhìn chung giảm dần, dù vẫn có mùa đông rét bất thường.
- "Dự báo ngày mai còn sai, nói gì 2100." — Như phần trên: hai loại dự báo giải hai bài toán khác nhau.
- "Hôm nay 40°C, chắc chắn là biến đổi khí hậu." — Một ngày nóng cũng là thời tiết. Câu đúng là: trong khí hậu ấm lên, những ngày như thế xảy ra thường hơn.
- "Khí hậu Việt Nam có bốn mùa." — Đúng một phần với miền Bắc; Nam Bộ và Tây Nguyên chủ yếu có hai mùa mưa – khô. "Mùa" cũng là khái niệm khí hậu, không phải lịch.
Góc nhìn hôm nay: tự xem khí hậu nơi mình sống
- Bảng số liệu khí hậu các trạm (nhiệt độ, mưa trung bình từng tháng) có trong Atlat Địa lí Việt Nam dùng ở trường phổ thông và trong sách Địa lý 12 — đây là cách nhanh nhất để thấy khí hậu quê mình khác Hà Nội, Huế, Sài Gòn ra sao.
- Thử ghi lại nhiệt độ cao nhất mỗi ngày trong một tháng, rồi so với trung bình tháng của trạm gần nhất. Sẽ thấy ngay thời tiết dao động quanh khí hậu mạnh thế nào.
- Khi đọc bản tin dự báo khí hậu mùa, để ý cụm "so với trung bình nhiều năm" và xác suất đi kèm.
Câu hỏi thường gặp
Thời tiết và khí hậu khác nhau thế nào?
Thời tiết là trạng thái khí quyển trong thời gian ngắn, vài giờ đến vài ngày. Khí hậu là đặc điểm thời tiết trung bình và mức dao động của một nơi trong thời gian dài, theo chuẩn WMO là 30 năm.
Trung bình nhiều năm là gì?
Là giá trị trung bình của một yếu tố như nhiệt độ, lượng mưa tính trên chuỗi số liệu dài, thường 30 năm. Bản tin dùng nó làm mốc để nói thời tiết hiện tại cao hay thấp hơn bình thường.
Vì sao khí hậu tính theo 30 năm?
Vì thời tiết dao động mạnh giữa các năm, cần đủ nhiều năm để những năm bất thường triệt tiêu nhau. WMO quy định chuẩn 30 năm, cập nhật mỗi 10 năm; chuẩn hiện hành là 1991–2020.
Mùa đông rét có chứng minh trái đất không nóng lên không?
Không. Một mùa đông rét là thời tiết hoặc dao động tự nhiên trong năm. Biến đổi khí hậu chỉ nhìn ra qua xu hướng hàng chục năm của trung bình và tần suất cực đoan.
Vì sao dự đoán được khí hậu tương lai mà không dự báo được thời tiết xa?
Dự báo thời tiết cần biết chính xác trạng thái khí quyển ban đầu và mất hiệu lực sau khoảng một đến hai tuần vì tính hỗn loạn. Dự tính khí hậu chỉ cần biết năng lượng giữ lại trong hệ thống thay đổi thế nào, để suy ra trung bình và phân bố thời tiết dịch chuyển ra sao.