El Niño là khi mặt biển vùng xích đạo giữa và đông Thái Bình Dương ấm lên bất thường; La Niña là khi vùng đó lạnh đi bất thường. Với Việt Nam, năm El Niño thường nóng hơn, ít mưa hơn, dễ hạn và mặn; năm La Niña thường mưa nhiều, bão nhiều hơn trên Biển Đông. Chữ "thường" rất quan trọng: đây là xu hướng thống kê, không phải luật cứng.
El Niño, La Niña là gì: chuyện của một đại dương
Ở vùng xích đạo Thái Bình Dương, gió tín phong bình thường thổi từ đông sang tây, dồn lớp nước mặt ấm về phía Indonesia, Philippines. Phía bờ Nam Mỹ (Peru, Ecuador), nước lạnh giàu dinh dưỡng từ dưới sâu trồi lên, nuôi những ngư trường cá cơm lớn. Không khí bốc lên trên vùng nước ấm phía tây, gây mưa nhiều ở Đông Nam Á; rồi đi trên cao về phía đông và chìm xuống trên vùng nước lạnh. Vòng tuần hoàn này được gọi là hoàn lưu Walker, theo tên nhà khoa học Anh Gilbert Walker, người nghiên cứu dao động khí áp giữa hai bờ Thái Bình Dương đầu thế kỷ 20.
- Khi El Niño: tín phong yếu đi, nước ấm tràn ngược về phía đông. Vùng mưa lớn dịch ra giữa Thái Bình Dương. Phía tây — trong đó có Đông Nam Á — không khí chìm nhiều hơn, mưa ít đi.
- Khi La Niña: tín phong mạnh hơn bình thường, nước ấm dồn về phía tây nhiều hơn, vùng biển phía đông lạnh hơn. Đông Nam Á thường mưa nhiều hơn.
Các nhà khoa học gọi chung cả hai pha và dao động khí áp đi kèm là ENSO (El Niño – Dao động Nam). Giữa hai pha là trạng thái trung tính.
Vì sao có cái tên "cậu bé"
"El Niño" trong tiếng Tây Ban Nha nghĩa là "cậu bé", ngụ ý Chúa Hài Đồng. Ngư dân Peru từ lâu đã gọi dòng nước ấm xuất hiện ven bờ vào khoảng dịp Giáng sinh bằng tên này; những năm dòng ấm mạnh kéo dài, cá giảm hẳn. "La Niña" — "cô bé" — là tên đặt về sau cho pha ngược lại.
Đo thế nào để gọi là El Niño
Cơ quan Khí quyển và Đại dương Hoa Kỳ (NOAA) dùng chỉ số ONI: nhiệt độ mặt biển trung bình ba tháng ở vùng Niño 3.4 (một ô biển xích đạo giữa Thái Bình Dương). Khi chỉ số cao hơn mức trung bình từ 0,5°C trở lên trong năm "ba tháng chồng nhau" liên tiếp, đó là El Niño; thấp hơn từ 0,5°C trở xuống là La Niña. Cơ quan Khí tượng Nhật Bản, Cục Khí tượng Úc dùng tiêu chí hơi khác, nên đôi khi các cơ quan công bố lệch nhau vài tuần.
| El Niño | La Niña | |
|---|---|---|
| Mặt biển đông – giữa Thái Bình Dương xích đạo | Ấm hơn bình thường | Lạnh hơn bình thường |
| Gió tín phong | Yếu đi, có khi đổi chiều | Mạnh hơn |
| Bao lâu xuất hiện một lần | Không đều, khoảng 2–7 năm một lần cho mỗi pha | |
| Kéo dài | Thường 9–12 tháng | Thường một năm, có khi 2–3 năm liền |
| Thời điểm mạnh nhất | Thường vào khoảng tháng 11 – tháng 1 | |
| Nhiệt độ toàn cầu | Năm sau đó thường nóng kỷ lục | Năm đó thường mát hơn xu hướng |
Những đợt nổi tiếng gần đây
- El Niño 1982–1983 và 1997–1998: hai đợt rất mạnh cuối thế kỷ 20. Năm 1998 từng là năm nóng nhất thế giới vào thời điểm đó.
- El Niño 2015–2016: một trong những đợt mạnh nhất từng đo. Ở Việt Nam, mùa khô 2015–2016 hạn hán và xâm nhập mặn nghiêm trọng ở Đồng bằng sông Cửu Long, Tây Nguyên, Nam Trung Bộ. Năm 2016 lập kỷ lục nhiệt độ toàn cầu.
- La Niña 2020–2023: kéo dài ba mùa đông liên tiếp, điều hiếm thấy. Mùa mưa bão 2020, miền Trung chịu chuỗi bão và mưa lũ dồn dập trong tháng 10–11.
- El Niño 2023–2024: đợt mạnh, góp phần đẩy năm 2023 và 2024 thành hai năm nóng nhất từng đo theo WMO (tính tới đầu năm 2025).
El Niño, La Niña tác động tới Việt Nam ra sao
Các nghiên cứu trong nước và nhận định của cơ quan khí tượng quốc gia thường mô tả xu hướng như sau. Đọc bảng với tinh thần "nhiều khả năng", không phải "chắc chắn".
| Yếu tố | Năm El Niño (xu hướng) | Năm La Niña (xu hướng) |
|---|---|---|
| Nhiệt độ | Cao hơn trung bình nhiều năm, nắng nóng nhiều hơn | Thấp hơn; mùa đông miền Bắc có thể rét hơn |
| Lượng mưa | Thiếu hụt ở nhiều vùng, mùa mưa có thể đến muộn, kết thúc sớm | Nhiều hơn trung bình, nhất là Trung Bộ và Nam Bộ cuối năm |
| Bão, áp thấp trên Biển Đông | Thường ít hơn | Thường nhiều hơn, mùa bão có thể kéo dài muộn |
| Hạn hán, xâm nhập mặn | Nguy cơ cao ở Đồng bằng sông Cửu Long, Tây Nguyên, Nam Trung Bộ trong mùa khô kế tiếp | Thấp hơn |
| Lũ lụt | Ít hơn | Nguy cơ lũ lớn ở miền Trung, lũ cao hơn ở miền Tây |
Vì sao "trễ" một nhịp
El Niño thường mạnh nhất vào khoảng cuối năm. Nhưng với Nam Bộ và Tây Nguyên, lúc đó đã là mùa khô, nên tác động rõ nhất lại rơi vào mùa khô năm sau — khi mùa mưa trước đó đã hụt và mùa khô kéo dài. Người theo dõi cà phê, hồ tiêu, lúa đông xuân ở miền Tây thường nhắc nhau: tin El Niño hình thành giữa năm là lý do để chuẩn bị nước cho mùa khô tới.
Vì sao không phải năm nào cũng đúng
ENSO chỉ là một trong nhiều "bánh răng". Việt Nam còn chịu ảnh hưởng của gió mùa châu Á, dao động lưỡng cực Ấn Độ Dương, dao động Madden–Julian (một nhịp mưa đi vòng quanh xích đạo khoảng 30–60 ngày), nhiệt độ mặt nước Biển Đông và cả may rủi của từng cơn bão. Có năm El Niño mà vẫn có bão lớn đổ bộ; có năm La Niña mà một vùng vẫn hạn cục bộ.
Dự báo El Niño, La Niña trước bao lâu
Khác với dự báo thời tiết chỉ tốt vài ngày, ENSO có thể dự báo trước vài tháng, vì đại dương thay đổi chậm. Các trung tâm như NOAA, Cục Khí tượng Úc, Cơ quan Khí tượng Nhật Bản, WMO đều ra bản tin định kỳ, kèm xác suất ("khoảng 60% khả năng La Niña hình thành trong mùa đông").
Nhưng có một giai đoạn khó: dự báo làm vào khoảng tháng 3–5 thường kém chính xác hơn, giới khoa học gọi là "rào cản dự báo mùa xuân". Vì vậy các nhận định đầu năm về El Niño cuối năm hay được điều chỉnh khi bước vào mùa hè. Cơ quan khí tượng quốc gia của Việt Nam cũng ra nhận định ENSO và dự báo khí hậu theo mùa, thường nêu rõ tác động dự kiến tới từng vùng.
Biến đổi khí hậu có làm El Niño mạnh hơn không
Câu trả lời trung thực là: còn bất định. Theo IPCC AR6, chưa đủ bằng chứng để kết luận tần suất hay cường độ các đợt El Niño, La Niña đã thay đổi vượt ngoài dao động tự nhiên. Điều được đánh giá chắc hơn là: dù ENSO thay đổi thế nào, mưa liên quan tới ENSO nhiều khả năng sẽ biến động mạnh hơn trong một khí hậu ấm hơn, vì không khí ấm chứa nhiều hơi nước.
Còn một điều chắc chắn khác: El Niño đặt chồng lên một nền đã ấm lên. Cùng một mức El Niño, năm 2024 nóng hơn năm 1998 vì nền nhiệt toàn cầu đã cao hơn.
Góc nhìn hôm nay: đọc tin El Niño cho tỉnh táo
- Thấy tin "El Niño đang hình thành", hãy tìm xem cơ quan nào công bố, xác suất bao nhiêu, dự kiến mạnh hay yếu.
- Với nhà nông, điều đáng quan tâm là bản tin dự báo khí hậu mùa và bản tin nguồn nước của cơ quan khí tượng thuỷ văn, ngành nông nghiệp địa phương — chúng chuyển xu hướng ENSO thành khuyến cáo cụ thể cho từng vùng.
- Muốn xem tận mắt: bản đồ dị thường nhiệt độ mặt biển của NOAA hay Cục Khí tượng Úc cho thấy rõ "lưỡi" nước ấm hoặc lạnh trải dọc xích đạo Thái Bình Dương.
Câu hỏi thường gặp
El Niño là gì?
El Niño là hiện tượng mặt biển vùng xích đạo giữa và đông Thái Bình Dương ấm lên bất thường, kéo theo thay đổi gió và mưa trên diện rộng. NOAA gọi là El Niño khi nhiệt độ vùng Niño 3.4 cao hơn bình thường từ 0,5°C trở lên kéo dài nhiều tháng.
El Niño và La Niña khác nhau thế nào?
El Niño là pha ấm, tín phong yếu đi; La Niña là pha lạnh, tín phong mạnh lên. Với Việt Nam, El Niño thường đi kèm nắng nóng, ít mưa, hạn mặn; La Niña thường đi kèm mưa nhiều, bão nhiều hơn.
Năm El Niño Việt Nam có ít bão không?
Thường ít bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông hơn trung bình, nhưng không phải tuyệt đối. Vẫn có năm El Niño có bão mạnh ảnh hưởng tới Việt Nam, vì bão còn phụ thuộc nhiều yếu tố khác.
Bao lâu thì có một lần El Niño?
Không theo chu kỳ cố định, trung bình khoảng 2–7 năm một lần. Một đợt El Niño thường kéo dài 9–12 tháng, còn La Niña có khi kéo dài 2–3 năm liên tiếp như đợt 2020–2023.
Vì sao El Niño làm hạn mặn ở miền Tây?
El Niño thường làm mùa mưa trước đó hụt và mùa khô nóng, kéo dài hơn, nên dòng chảy sông Mê Công về đồng bằng giảm. Nước ngọt ít, nước biển theo triều lấn sâu vào các cửa sông, gây xâm nhập mặn.