Nước biển dâng và Đồng bằng sông Cửu Long: vì sao miền Tây mong manh

Nước biển dâng đe doạ Đồng bằng sông Cửu Long nhiều hơn hầu hết mọi vùng khác ở Việt Nam vì đồng bằng này rất thấp — trung bình chỉ khoảng 0,8 m trên mực nước biển theo một nghiên cứu năm 2019 — và đang lún xuống, trong khi biển toàn cầu dâng khoảng 3–4 mm mỗi năm. Với vùng thấp như vậy, vài chục phân nước dâng thêm kết hợp đất lún đã đủ làm thay đổi triều, mặn, ngập và bờ biển.

Biển dâng vì đâu: nước nở ra và băng tan

Mực nước biển trung bình toàn cầu tăng vì hai lý do chính:

• Nước ấm nở ra. Đại dương hấp thụ phần lớn nhiệt dư thừa do khí nhà kính giữ lại. Nước nóng lên thì giãn nở, chiếm thể tích lớn hơn, mặt biển dâng lên dù không thêm một giọt nước nào.
• Băng trên đất liền tan chảy ra biển. Gồm sông băng trên núi (Himalaya, Alps, Andes, Alaska…) và hai khối băng lục địa khổng lồ ở Greenland và Nam Cực. Theo IPCC AR6, từ khoảng 2006 tới 2018, băng tan đã là nguồn đóng góp lớn nhất vào mức dâng.

Băng biển Bắc Cực tan không làm biển dâng đáng kể, vì nó vốn đã nổi trên nước — giống viên đá tan trong cốc không làm tràn cốc. Băng nằm trên đất liền mới là thứ thêm nước vào đại dương.

Tốc độ đã tăng gần gấp ba trong hơn một thế kỷ. Điều này đo được bằng các trạm triều ven biển và, từ năm 1993, bằng vệ tinh đo độ cao mặt biển.

Biển sẽ dâng bao nhiêu nữa

IPCC AR6 đưa ra dự tính cho năm 2100, so với trung bình 1995–2014, theo các kịch bản phát thải:

IPCC cũng nói rõ: không loại trừ được mức dâng gần 2 m vào năm 2100 nếu các khối băng lục địa sụp nhanh — kịch bản xác suất thấp nhưng hậu quả rất lớn, vì hiểu biết về băng Nam Cực còn hạn chế.

Kịch bản biến đổi khí hậu và nước biển dâng cho Việt Nam (Bộ Tài nguyên và Môi trường, bản 2016 và 2020) đưa ra mức dâng dọc bờ biển Việt Nam cùng cỡ với các con số toàn cầu: khoảng nửa mét theo kịch bản phát thải trung bình và hơn 70 cm theo kịch bản phát thải cao vào cuối thế kỷ.

Biển không dừng lại ở năm 2100

Một điều ít được nói: nước biển phản ứng rất chậm. Đại dương sâu cần hàng thế kỷ để ấm lên hết, băng lục địa tan dần trong hàng nghìn năm. Theo IPCC AR6, trong 2.000 năm tới mực nước biển toàn cầu sẽ dâng khoảng 2–3 m nếu ấm lên được giữ ở 1,5°C, và khoảng 2–6 m nếu ở 2°C. Nghĩa là mức dâng là cam kết lâu dài, chỉ có thể làm chậm và giảm bớt.

Vì sao Đồng bằng sông Cửu Long đặc biệt mong manh

Một đồng bằng trẻ, thấp và phẳng

Khoảng 20.000 năm trước, vào thời kỳ băng hà cực đại, mực nước biển thấp hơn ngày nay hơn 100 m; phần lớn thềm Biển Đông khi đó là đất liền. Khi băng tan, biển tiến vào sâu trong đất liền. Đồng bằng sông Cửu Long ngày nay được bồi đắp chủ yếu trong vài nghìn năm gần đây bằng phù sa sông Mê Công, khi mực nước biển đã ổn định gần mức hiện nay. Đồng bằng trẻ như vậy vốn rất thấp và phẳng: đi hàng trăm cây số từ Châu Đốc ra Cà Mau, độ cao chỉ chênh vài mét.

Năm 2019, nhóm nghiên cứu của Philip Minderhoud (Đại học Utrecht, Hà Lan) cùng các cộng sự Việt Nam công bố trên tạp chí Nature Communications rằng độ cao trung bình của đồng bằng chỉ khoảng 0,8 m so với mực nước biển — thấp hơn nhiều so với con số khoảng 2,6 m mà các bản đồ độ cao vệ tinh toàn cầu trước đó cho thấy. Lý do: dữ liệu vệ tinh dễ đo nhầm ngọn cây, mái nhà là mặt đất.

Đất lún nhanh hơn biển dâng

Ở nhiều nơi trong đồng bằng, đất đang lún xuống. Nguyên nhân chính được các nghiên cứu chỉ ra là khai thác nước ngầm: hút nước khỏi các tầng chứa nước làm lớp trầm tích phía trên nén lại. Một nghiên cứu năm 2017 của cùng nhóm tác giả ước tính tốc độ lún trung bình khoảng 1,1 cm mỗi năm, có nơi trên 2,5 cm mỗi năm — tức nhanh gấp vài lần tốc độ biển dâng toàn cầu.

Với người sống ở đây, thứ quan trọng là mực nước biển dâng tương đối: biển dâng cộng với đất lún. Ở Cà Mau, Bạc Liêu, Sóc Trăng, đất lún có thể đóng góp phần lớn hơn cả biển dâng trong vài thập kỷ tới.

Phù sa về ít đi

Một đồng bằng tự nhiên chống chọi với biển dâng bằng cách bồi đắp: mỗi mùa lũ phù sa phủ thêm một lớp mỏng. Nhiều nghiên cứu ghi nhận lượng phù sa về đồng bằng đã giảm mạnh vài thập kỷ qua, do các hồ chứa thượng nguồn giữ lại trầm tích, khai thác cát lòng sông và đê bao ngăn lũ tràn đồng. Thiếu phù sa, bờ biển và bờ sông dễ bị xói lở hơn.

Những gì đã thấy được

• Xói lở bờ biển: dải rừng ngập mặn ven biển phía đông Cà Mau và một số đoạn ở Bạc Liêu, Sóc Trăng, Bến Tre lùi vào đất liền từng năm. Rừng đước, mắm là "tấm đệm" giảm sóng; mất rừng thì sóng đánh thẳng vào đê.
• Triều cường cao hơn: các đợt triều cường cuối năm ở Cần Thơ, TP.HCM gây ngập đường phố, cộng với mưa và nước lũ thượng nguồn.
• Mặn vào sâu hơn trong mùa khô: chủ đề lớn, được bàn riêng ở bài xâm nhập mặn.

Theo kịch bản năm 2016 của Bộ Tài nguyên và Môi trường, nếu nước biển dâng 1 m thì khoảng 16,8% diện tích Đồng bằng sông Cửu Long có nguy cơ bị ngập (không tính tới đê và công trình). Đây là con số dùng để hình dung mức độ, không phải dự báo cho một năm cụ thể. Con số thay đổi giữa các bản kịch bản khi dữ liệu độ cao được cập nhật — và nghiên cứu năm 2019 nói trên cho thấy dữ liệu độ cao còn có thể thấp hơn.

So với các vùng khác của Việt Nam

Góc nhìn hôm nay: hiểu đúng để không hoảng, không chủ quan

Hai kiểu thông tin sai hay gặp: một là "miền Tây sẽ chìm hết vào năm nào đó" — không có cơ sở khoa học cho một mốc chìm đột ngột; hai là "biển dâng mấy milimét, có đáng gì" — bỏ qua chuyện đất lún và chuyện mức dâng cộng dồn hàng thập kỷ.

Cách hiểu đúng là: rủi ro tăng dần, khác nhau theo từng nơi, và phụ thuộc cả vào khí hậu toàn cầu lẫn cách đồng bằng được sử dụng (nước ngầm, phù sa, rừng ngập mặn). Muốn tìm hiểu kỹ:

• Đọc phần nước biển dâng trong Kịch bản biến đổi khí hậu và nước biển dâng cho Việt Nam, có bản đồ nguy cơ ngập theo tỉnh.
• Chương 9 (đại dương, băng, mực nước biển) của báo cáo nhóm I IPCC AR6 và công cụ dự tính mực nước biển trực tuyến của NASA cho từng trạm triều.
• Đến các vườn quốc gia Mũi Cà Mau, U Minh Hạ, rừng ngập mặn Cần Giờ để tận mắt thấy vai trò của rừng ven biển.