Biến đổi khí hậu là sự thay đổi kéo dài nhiều thập kỷ của trạng thái khí hậu — nhiệt độ trung bình, lượng mưa, mực nước biển, tần suất các hiện tượng cực đoan — chứ không phải một đợt nóng hay một mùa mưa thất thường. Đợt biến đổi hiện nay có nguyên nhân chính là con người: theo báo cáo AR6 của IPCC (2021), bề mặt Trái Đất giai đoạn 2011–2020 đã ấm hơn khoảng 1,1°C so với cuối thế kỷ 19, và việc con người làm ấm khí quyển, đại dương, đất liền là "không còn nghi ngờ".
Định nghĩa: hai cách nói, một hiện tượng
Có hai định nghĩa hay được trích, khác nhau ở một chi tiết nhỏ nhưng đáng biết.
- IPCC (Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu) gọi biến đổi khí hậu là mọi thay đổi của khí hậu nhận ra được qua thống kê — trung bình hoặc độ dao động — kéo dài nhiều thập kỷ trở lên, bất kể nguyên nhân là tự nhiên hay con người.
- Công ước khung của Liên Hợp Quốc về Biến đổi khí hậu (UNFCCC, 1992) hẹp hơn: chỉ gọi là biến đổi khí hậu khi thay đổi đó do hoạt động của con người làm thay đổi thành phần khí quyển, cộng thêm vào dao động tự nhiên.
Vì vậy khi đọc tài liệu, nên để ý người viết đang dùng nghĩa nào. Trong đời thường ở Việt Nam, "biến đổi khí hậu" gần như luôn được hiểu theo nghĩa thứ hai: đợt ấm lên toàn cầu từ thời công nghiệp hoá tới nay.
Hai chữ hay bị dùng lẫn: nóng lên toàn cầu chỉ riêng chuyện nhiệt độ trung bình tăng; biến đổi khí hậu rộng hơn, gồm cả mưa, gió, băng, nước biển, đại dương bị axit hoá. Nóng lên là cái gốc, các thay đổi còn lại phần lớn đi theo nó.
Chuyện gì đang xảy ra: những con số đã được đo
Đây là các kết luận trong phần Tóm tắt cho nhà hoạch định của báo cáo nhóm I, IPCC AR6 (2021), cộng số liệu cập nhật của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO).
| Chỉ số | Đã thay đổi bao nhiêu | Nguồn |
|---|---|---|
| Nhiệt độ bề mặt toàn cầu | 2011–2020 ấm hơn 1850–1900 khoảng 1,09°C (khoảng 0,95–1,20°C) | IPCC AR6 |
| Năm nóng nhất từng đo | 2024, khoảng 1,55°C trên mức 1850–1900; năm đầu tiên vượt 1,5°C | WMO (công bố đầu 2025) |
| Nồng độ CO₂ trong khí quyển | Khoảng 280 ppm trước công nghiệp; khoảng 410 ppm năm 2019 — cao nhất trong ít nhất 2 triệu năm | IPCC AR6 |
| Mực nước biển trung bình toàn cầu | Dâng khoảng 0,20 m từ 1901 đến 2018; tốc độ gần đây khoảng 3,7 mm/năm (2006–2018) | IPCC AR6 |
| Nhiệt dư thừa đi đâu | Khoảng 91% lượng nhiệt tích thêm của hệ Trái Đất nằm trong đại dương | IPCC AR6 |
Một điểm hay bị hiểu sai: năm 2024 vượt 1,5°C không có nghĩa thế giới đã "vượt ngưỡng 1,5°C" của Thoả thuận Paris. Mốc đó tính theo trung bình dài hạn khoảng 20 năm, không theo một năm lẻ. Một năm có El Niño mạnh có thể đẩy số lên cao hơn xu hướng.
Vì sao các nhà khoa học chắc rằng do con người
Khí hậu Trái Đất từng thay đổi rất mạnh trong quá khứ: kỷ băng hà, thời kỳ ấm giữa các kỷ băng hà. Câu "khí hậu lúc nào chẳng thay đổi" vì thế đúng một nửa. Điều làm giới khoa học kết luận đợt ấm lên hiện nay là do con người đến từ nhiều bằng chứng độc lập cùng chỉ một hướng.
Tốc độ
Theo IPCC AR6, tốc độ tăng nhiệt từ năm 1970 nhanh hơn bất kỳ giai đoạn 50 năm nào trong ít nhất 2.000 năm qua. Các chu kỳ quỹ đạo Trái Đất (chu kỳ Milankovitch) làm khí hậu đổi trong hàng chục nghìn năm, không phải vài chục năm.
Mặt Trời và núi lửa không giải thích được
Vệ tinh đo năng lượng Mặt Trời từ cuối thập niên 1970 không thấy xu hướng tăng tương ứng. IPCC đánh giá đóng góp của Mặt Trời và núi lửa vào thay đổi nhiệt độ từ 1850–1900 tới 2010–2019 chỉ quanh mức 0, trong khoảng cộng trừ 0,1°C.
Dấu vân tay của khí nhà kính
Nếu Mặt Trời mạnh lên, cả tầng khí quyển thấp lẫn tầng cao đều phải ấm. Thực tế tầng đối lưu (nơi có thời tiết) ấm lên, trong khi tầng bình lưu phía trên lại lạnh đi — đúng kiểu khí nhà kính giữ nhiệt ở dưới. Ban đêm cũng ấm nhanh hơn ban ngày ở nhiều nơi, một dấu hiệu khác của "chăn" khí nhà kính.
Nguồn carbon được "đánh dấu"
Carbon trong than, dầu, khí đốt là carbon cổ, nghèo đồng vị carbon-13 và không còn carbon-14. Khi đo CO₂ trong khí quyển, tỉ lệ các đồng vị này thay đổi đúng như khi có rất nhiều carbon hoá thạch được đốt và đổ vào không khí.
Biến đổi khí hậu ở Việt Nam: đo được gì
Kịch bản biến đổi khí hậu của Bộ Tài nguyên và Môi trường (bản 2016) tổng hợp số liệu các trạm khí tượng cho thấy nhiệt độ trung bình năm của cả nước tăng khoảng 0,62°C trong giai đoạn 1958–2014; bản cập nhật 2020 tính tới 2018 cho mức tăng cao hơn. Mức tăng không đều: nhìn chung nhiệt độ mùa đông tăng nhanh hơn mùa hè, vùng phía Bắc tăng nhiều hơn phía Nam.
Về mưa, bức tranh phức tạp hơn nhiều: lượng mưa năm có nơi tăng, nơi giảm, và chuỗi số liệu biến động mạnh theo năm nên khó tách xu hướng. Điều nhiều nghiên cứu thống nhất hơn là các trận mưa lớn có xu hướng dữ hơn, và số ngày rét đậm, rét hại ở miền Bắc nhìn chung giảm dần, dù vẫn có những mùa đông rét kỷ lục.
Cũng theo các bản kịch bản này, vào cuối thế kỷ 21, nhiệt độ trung bình ở Việt Nam có thể tăng thêm khoảng 2°C nếu phát thải ở mức trung bình (kịch bản RCP4.5), và khoảng 3–4°C nếu phát thải cao (RCP8.5), so với thời kỳ cơ sở 1986–2005. Miền Bắc được dự tính tăng nhiều hơn miền Nam. Đây là dự tính có điều kiện, không phải lời tiên tri: con số cuối cùng phụ thuộc lượng khí nhà kính thế giới thải ra trong những thập kỷ tới.
Những điều biến đổi khí hậu KHÔNG phải
- Không phải lỗ thủng tầng ôzôn. Ôzôn mỏng đi do các chất CFC (từng dùng trong tủ lạnh, bình xịt) làm tia cực tím lọt xuống nhiều hơn. Đó là vấn đề khác, đã được kiểm soát phần lớn nhờ Nghị định thư Montreal 1987. Hai chuyện có liên quan nhỏ (CFC cũng là khí nhà kính) nhưng không phải một.
- Không phải chuyện "năm nay nóng hơn năm ngoái". Một năm, một mùa, một đợt rét đậm là thời tiết hoặc dao động tự nhiên. Biến đổi khí hậu chỉ nhìn ra được qua chuỗi số liệu dài hàng chục năm.
- Không có nghĩa nơi nào cũng nóng đều. Có vùng ấm nhanh (Bắc Cực ấm nhanh gấp mấy lần trung bình), có vùng chậm; có nơi mưa nhiều hơn, có nơi hạn hơn.
- Không phải chuyện của riêng tương lai. Nhiều thay đổi đã đo được: băng biển Bắc Cực mùa hè thu hẹp, sông băng trên núi rút lên cao, đại dương axit hoá dần vì hấp thụ CO₂.
Các khái niệm hay gặp trên báo
| Thuật ngữ | Nghĩa ngắn |
|---|---|
| Khí nhà kính | Khí giữ lại nhiệt Trái Đất toả ra: hơi nước, CO₂, mêtan (CH₄), nitơ oxit (N₂O), các khí chứa flo |
| Thời kỳ tiền công nghiệp | Mốc so sánh, thường lấy trung bình 1850–1900 — khi mạng lưới đo nhiệt độ đủ rộng để tính toàn cầu |
| Kịch bản (RCP, SSP) | Các giả định về lượng phát thải trong tương lai, dùng để chạy mô hình khí hậu. RCP dùng trong AR5 và kịch bản Việt Nam 2016, 2020; SSP dùng trong AR6 |
| Giảm nhẹ | Giảm lượng khí nhà kính thải ra hoặc tăng hấp thụ (rừng, đất) |
| Thích ứng | Điều chỉnh cách sống, sản xuất để bớt thiệt hại trước khí hậu đã và sẽ thay đổi |
| Phát thải ròng bằng 0 | Lượng khí nhà kính thải ra cân bằng với lượng được hấp thụ lại |
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm ở đâu cho đúng
Biến đổi khí hậu là chủ đề có rất nhiều thông tin trôi nổi, cả phóng đại lẫn phủ nhận. Cách chắc ăn là đọc thẳng từ nguồn gốc:
- Tóm tắt cho nhà hoạch định chính sách (SPM) của IPCC AR6 — vài chục trang, mỗi kết luận đều ghi mức độ tin cậy ("rất có khả năng", "độ tin cậy cao"). Đọc cách họ dùng từ cũng là học được cách nói đúng mực.
- Báo cáo "Tình trạng khí hậu toàn cầu" của WMO ra hằng năm, có bản tóm tắt ngắn.
- Kịch bản biến đổi khí hậu và nước biển dâng cho Việt Nam (Bộ Tài nguyên và Môi trường, bản 2016 và 2020) — có số liệu theo từng vùng, từng tỉnh.
- Sách giáo khoa Địa lý lớp 10 và 12 có phần khí hậu, là nền tốt trước khi đọc tài liệu chuyên sâu.
Một mẹo nhỏ khi đọc tin: câu nào có số mà không ghi nguồn, không ghi so với mốc nào ("tăng 2 độ" — so với năm nào?), thì nên dè dặt.
Câu hỏi thường gặp
Biến đổi khí hậu là gì nói ngắn gọn?
Là sự thay đổi kéo dài nhiều thập kỷ của khí hậu Trái Đất: nhiệt độ trung bình tăng, mưa thay đổi, nước biển dâng, cực đoan thời tiết thay đổi. Đợt hiện nay chủ yếu do con người đốt than, dầu, khí và phá rừng, làm tăng khí nhà kính trong khí quyển.
Trái Đất đã nóng lên bao nhiêu độ?
Theo IPCC AR6, giai đoạn 2011–2020 ấm hơn khoảng 1,1°C so với trung bình 1850–1900. Riêng năm 2024, WMO tính khoảng 1,55°C, là năm nóng nhất từng đo, nhưng một năm lẻ chưa phải mức trung bình dài hạn.
Biến đổi khí hậu và nóng lên toàn cầu khác nhau thế nào?
Nóng lên toàn cầu chỉ nói về nhiệt độ trung bình tăng. Biến đổi khí hậu rộng hơn, gồm cả thay đổi mưa, gió, băng, mực nước biển và độ axit đại dương — phần lớn là hệ quả của việc nóng lên.
Vì sao biết biến đổi khí hậu là do con người?
Vì tốc độ ấm lên nhanh bất thường, Mặt Trời và núi lửa không giải thích được, tầng bình lưu lạnh đi trong khi tầng dưới ấm lên, và đồng vị carbon trong không khí cho thấy CO₂ tăng thêm đến từ nhiên liệu hoá thạch. IPCC kết luận ảnh hưởng của con người là không còn nghi ngờ.
Biến đổi khí hậu có phải là thủng tầng ôzôn không?
Không. Thủng tầng ôzôn do khí CFC phá ôzôn, làm tia cực tím lọt xuống nhiều hơn; vấn đề này đã được kiểm soát phần lớn nhờ Nghị định thư Montreal. Biến đổi khí hậu do khí nhà kính giữ nhiệt. Hai chuyện khác nhau.
Việt Nam đã ấm lên bao nhiêu?
Theo kịch bản biến đổi khí hậu năm 2016 của Bộ Tài nguyên và Môi trường, nhiệt độ trung bình năm cả nước tăng khoảng 0,62°C trong giai đoạn 1958–2014, mùa đông tăng nhanh hơn mùa hè. Các bản cập nhật sau cho mức tăng lớn hơn khi chuỗi số liệu dài thêm.