Xâm nhập mặn là khi nước biển theo thuỷ triều lấn sâu vào sông, kênh và đất ven biển, xảy ra mạnh nhất trong mùa khô (khoảng tháng 12 đến tháng 4–5), khi nước ngọt từ thượng nguồn về ít. Ở Đồng bằng sông Cửu Long, mùa khô 2015–2016 và 2019–2020 là hai đợt mặn nghiêm trọng nhất trong chuỗi quan trắc, cả hai đều gắn với nắng hạn và dòng chảy sông Mê Công thấp.
Mặn đi vào sông như thế nào
Ở cửa sông luôn có cuộc giằng co giữa hai dòng nước: nước ngọt từ thượng nguồn chảy ra và nước biển theo thuỷ triều đẩy vào. Nước biển mặn nặng hơn nước ngọt nên khi lấn vào, nó thường chui xuống đáy, tạo thành một "lưỡi" hay "nêm mặn" trườn dọc lòng sông, còn lớp nước ngọt nhẹ hơn nằm trên. Triều lên, nêm mặn tiến vào; triều xuống, nó lùi ra. Nơi có dòng chảy mạnh và sóng gió khuấy trộn, ranh giới này nhoè đi, nước lợ dần từ cửa sông vào trong.
Mùa mưa, sông đầy nước ngọt, đẩy nêm mặn ra gần cửa. Mùa khô, lượng nước ngọt giảm, nêm mặn đi sâu hơn. Mức "sâu" bao nhiêu phụ thuộc chủ yếu vào lượng nước ngọt còn lại.
Đo độ mặn: g/l, phần nghìn và "ranh mặn 4 g/l"
Độ mặn được đo bằng số gam muối hoà tan trong một lít nước (g/l), gần tương đương đơn vị phần nghìn (‰). Để dễ hình dung:
| Loại nước | Độ mặn khoảng |
|---|---|
| Nước biển khơi | Khoảng 33–35 g/l |
| Nước lợ vùng cửa sông, đầm phá | Vài g/l đến hơn 20 g/l, đổi theo triều và mùa |
| Ranh mặn thường vẽ trên bản tin | 4 g/l |
| Ngưỡng hay được nhắc khi lấy nước cho cây ăn trái, sinh hoạt | Dưới 1 g/l, cây nhạy cảm còn cần thấp hơn |
| Nước ngọt | Gần 0 |
Các bản tin mặn ở Nam Bộ thường nêu "ranh mặn 4 g/l vào sâu bao nhiêu km" trên từng sông — vì 4 g/l là mức mà lúa ở nhiều giai đoạn đã bị ảnh hưởng rõ. Cây ăn trái như sầu riêng, chôm chôm, bưởi nhạy với mặn hơn lúa nhiều, nên vườn cây còn cần theo dõi cả ranh 1 g/l hoặc thấp hơn. Người làm vườn ở Bến Tre, Tiền Giang ngày nay hay dùng bút đo độ mặn cầm tay trước khi bơm nước vào mương.
Những gì quyết định mặn năm nay nhiều hay ít
1. Nước từ thượng nguồn Mê Công
Đây là yếu tố lớn nhất. Lượng nước về đồng bằng mùa khô phụ thuộc mưa trên toàn lưu vực (Lào, Thái Lan, Campuchia…) trong mùa mưa trước đó, lượng nước Biển Hồ Tonlé Sap (Campuchia) trả lại cho sông, và việc vận hành các hồ chứa trên dòng chính, dòng nhánh. Năm mùa mưa trên lưu vực hụt — thường là năm El Niño — thì mùa khô sau đó nước về ít, mặn vào sâu.
2. Thuỷ triều hai phía biển
Đồng bằng sông Cửu Long chịu hai chế độ triều. Phía Biển Đông (các cửa sông Tiền, sông Hậu) là triều bán nhật không đều — mỗi ngày thường hai lần lên, hai lần xuống, biên độ lớn, có thể tới khoảng 3–4 m vào kỳ triều cường. Phía vịnh Thái Lan (bờ tây Cà Mau, Kiên Giang) chủ yếu nhật triều không đều, biên độ nhỏ hơn nhiều, khoảng 1 m. Vào các kỳ triều cường đầu và giữa tháng âm lịch, mặn tiến sâu nhất — nên bản tin hay ghi "đỉnh mặn dự kiến khoảng ngày…" bám theo lịch triều.
3. Gió chướng
Gió đông, đông nam mạnh trong mùa khô đẩy nước biển vào cửa sông và cản nước ngọt thoát ra. Những đợt gió chướng mạnh trùng triều cường thường là lúc mặn lập đỉnh.
4. Lòng sông, địa hình và nước biển dâng
Lòng sông sâu hơn (do khai thác cát, do xói) giúp nêm mặn ở đáy đi vào dễ hơn. Đất lún và mực nước biển dâng làm mặt biển "cao" thêm so với đồng bằng. Từng yếu tố nhỏ, nhưng cộng dồn qua nhiều năm.
5. Nắng nóng và dùng nước
Mùa khô nóng làm bốc hơi mạnh, mặn trong kênh nội đồng cô lại. Nhu cầu lấy nước tưới tăng đúng lúc nước ngọt khan hiếm.
Hai mùa mặn lịch sử: 2015–2016 và 2019–2020
Mùa khô 2015–2016 đến sau đợt El Niño rất mạnh. Mặn xuất hiện sớm hơn thường lệ và vào sâu trên hầu hết các sông, gây thiệt hại lớn cho lúa đông xuân ở các tỉnh ven biển và thiếu nước sinh hoạt ở nhiều nơi. Đây từng được gọi là đợt hạn mặn lịch sử của gần một thế kỷ quan trắc.
Mùa khô 2019–2020 còn gay gắt hơn: mặn đến sớm, vào sâu hơn và kéo dài hơn mùa 2016 trên nhiều sông, có nơi ranh mặn 4 g/l vào sâu khoảng trên dưới 100 km. Mùa mưa 2019 trên lưu vực Mê Công hụt nặng, mực nước sông về Tân Châu, Châu Đốc thấp kỷ lục. Một số tỉnh đã công bố tình trạng khẩn cấp về hạn mặn.
Điểm khác giữa hai đợt: năm 2020, nhờ rút kinh nghiệm 2016 và có bản tin dự báo mặn sớm, nhiều nơi đã xuống giống lúa đông xuân sớm để thu hoạch trước đỉnh mặn, nên thiệt hại về lúa giảm đáng kể so với 2016 dù mặn nặng hơn. Đây là ví dụ dự báo khí tượng thuỷ văn chuyển thành lợi ích cụ thể.
Không chỉ miền Tây
- Đồng bằng sông Hồng: các cửa sông Hồng, Thái Bình, Văn Úc, Đáy cũng có mặn vào mùa khô (khoảng tháng 12–4). Các trạm bơm lấy nước đổ ải cho vụ đông xuân phải canh lúc triều rút, mặn thấp.
- TP.HCM: mùa khô, mặn theo sông Sài Gòn, Đồng Nai, Nhà Bè đi lên, có năm ảnh hưởng tới điểm lấy nước của nhà máy nước, buộc phải điều chỉnh giờ bơm.
- Duyên hải miền Trung: sông ngắn và dốc, mùa khô dòng chảy rất thấp nên mặn có thể vào khá sâu so với chiều dài sông, ảnh hưởng ruộng ven cửa sông ở Quảng Nam, Quảng Ngãi, Phú Yên…
Biến đổi khí hậu liên quan thế nào
Cần nói cho đúng: mỗi mùa mặn cụ thể là kết quả của nhiều yếu tố, phần lớn là lượng nước thượng nguồn năm đó. Không thể nói "mặn năm 2020 là do biến đổi khí hậu" một cách đơn giản.
Nhưng về lâu dài, biến đổi khí hậu tác động qua nhiều đường: nước biển dâng làm nêm mặn có "đà" lớn hơn; nhiệt độ cao làm bốc hơi mạnh; mưa có thể biến động mạnh hơn giữa các năm, khiến những năm hạn nặng dễ xảy ra hơn. Các kịch bản của Bộ Tài nguyên và Môi trường và nhiều nghiên cứu đều đánh giá nguy cơ xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long có xu hướng tăng trong các thập kỷ tới, khi cộng cả biển dâng, đất lún và thay đổi dòng chảy.
Góc nhìn hôm nay: đọc bản tin mặn
Bản tin dự báo xâm nhập mặn ở Nam Bộ do Đài Khí tượng thuỷ văn khu vực Nam Bộ và các viện thuỷ lợi phát hành định kỳ trong mùa khô. Một bản tin thường có:
- Chiều sâu ranh mặn 4 g/l (và 1 g/l) trên từng sông: Vàm Cỏ, Tiền, Hàm Luông, Cổ Chiên, Hậu, Cái Lớn…
- So sánh với cùng kỳ năm trước và với mùa 2016, 2020 làm mốc.
- Thời gian đỉnh mặn dự kiến (bám theo kỳ triều cường) và những ngày mặn giảm — "cửa sổ" để lấy nước ngọt.
Người trồng lúa, làm vườn nên theo dõi bản tin của tỉnh mình và khuyến cáo của ngành nông nghiệp địa phương; dùng bút đo độ mặn kiểm trực tiếp nguồn nước trước khi bơm.
Câu hỏi thường gặp
Xâm nhập mặn là gì?
Là hiện tượng nước biển mặn theo thuỷ triều lấn sâu vào sông, kênh rạch và tầng nước ngầm ven biển. Ở Việt Nam, hiện tượng này mạnh nhất trong mùa khô khi nước ngọt từ thượng nguồn về ít.
Xâm nhập mặn thường xảy ra vào tháng nào?
Ở Đồng bằng sông Cửu Long, mặn thường tăng từ khoảng tháng 12, cao điểm khoảng tháng 2 đến tháng 4, rồi giảm dần khi mùa mưa bắt đầu vào tháng 5–6. Các đỉnh mặn thường trùng kỳ triều cường.
Ranh mặn 4 g/l nghĩa là gì?
Là đường ranh mà từ đó ra phía biển, nước sông có độ mặn từ 4 gam muối mỗi lít trở lên. Bản tin dùng mốc này vì ở mức đó lúa đã bị ảnh hưởng rõ; cây ăn trái và nước sinh hoạt cần độ mặn thấp hơn nhiều.
Vì sao năm 2016 và 2020 mặn nặng?
Cả hai mùa khô đều đến sau một mùa mưa hụt trên lưu vực Mê Công, khiến nước ngọt về đồng bằng rất ít; năm 2016 gắn với El Niño rất mạnh. Gió chướng và triều cường đẩy mặn vào sâu hơn bình thường.
Xâm nhập mặn có phải do biến đổi khí hậu không?
Mỗi mùa mặn chủ yếu do lượng nước thượng nguồn năm đó, cộng triều và gió. Biến đổi khí hậu làm nguy cơ tăng dần về lâu dài qua nước biển dâng, nắng nóng và mưa biến động mạnh hơn, cộng với đất lún.