Dự báo 10 ngày thường kém chính xác vì khí quyển là một hệ hỗn loạn: những sai số rất nhỏ trong số liệu ban đầu — không thể tránh khỏi — lớn dần theo thời gian, đến khoảng một đến hai tuần thì gần như xoá sạch khả năng dự báo chi tiết. Các trung tâm lớn hiện dự báo khá tốt đến khoảng 5–7 ngày; từ ngày thứ 7–10 trở đi, dự báo chỉ nên được hiểu là xu hướng (nóng hơn hay lạnh hơn, nhiều mưa hay ít mưa), không phải "thứ Năm tuần sau mưa lúc 3 giờ chiều".
Hiệu ứng cánh bướm
Năm 1961, nhà khí tượng Edward Lorenz ở Viện Công nghệ Massachusetts chạy một mô hình thời tiết đơn giản trên máy tính. Muốn chạy lại một đoạn, ông nhập số liệu giữa chừng đã làm tròn từ sáu chữ số thập phân xuống ba. Kết quả ban đầu giống hệt, nhưng chỉ sau một thời gian, hai "thời tiết" khác nhau hoàn toàn. Từ đó, ông công bố năm 1963 về tính nhạy cảm với điều kiện ban đầu của hệ hỗn loạn. Năm 1972, ông có một bài nói chuyện với tiêu đề hỏi liệu cái vỗ cánh của con bướm ở Brazil có thể gây ra cơn lốc ở Texas không — từ đó "hiệu ứng cánh bướm" trở thành hình ảnh nổi tiếng.
Ý nghĩa không phải con bướm thật sự gây ra bão, mà là: trong hệ hỗn loạn, khác biệt rất nhỏ có thể dẫn đến kết quả rất khác nhau sau đủ thời gian.
Độ chính xác giảm dần theo ngày
| Thời hạn | Mức tin cậy thường gặp | Nên dùng để |
|---|---|---|
| 1–2 ngày | Cao: nhiệt độ, gió, mưa diện rộng khá chính xác | Lên kế hoạch chi tiết |
| 3–5 ngày | Khá: hệ thống lớn (bão, không khí lạnh) dự báo tốt, chi tiết mưa kém hơn | Chuẩn bị, theo dõi |
| 6–10 ngày | Giảm rõ: đúng xu hướng hơn là chi tiết | Biết xu hướng chung |
| Trên 2 tuần | Gần như không dự báo được thời tiết từng ngày | Chỉ dự báo khí hậu (tháng, mùa) |
Mức tin cậy còn tuỳ mùa và vùng: dự báo mùa khô ổn định thường đúng xa hơn; mùa dông, mùa bão khó hơn.
Vì sao không đo đủ chính xác để dự báo xa hơn
- Không thể đo khí quyển ở mọi điểm: trạm đo thưa trên biển, vùng núi, tầng cao.
- Mỗi số đo có sai số thiết bị.
- Mô hình không mô tả hoàn hảo mọi quá trình: mây, mưa, ma sát mặt đất, đại dương.
- Ngay cả khi đo hoàn hảo hơn, các nghiên cứu cho rằng vẫn có một giới hạn dự báo cơ bản khoảng hai tuần với thời tiết từng ngày ở vĩ độ trung bình.
Dự báo tổ hợp: biến "không chắc" thành thông tin
Thay vì chạy mô hình một lần, các trung tâm chạy nhiều lần với điều kiện ban đầu hơi khác nhau. Ở ngày 1–2, các lần chạy gần như trùng nhau. Đến ngày 7–10, chúng toả ra nhiều kịch bản. Dự báo viên dùng mức "toả" này để nói độ chắc chắn: "khả năng cao có không khí lạnh vào cuối tuần sau, nhưng thời điểm chính xác chưa rõ". Cách nói này trung thực hơn một con số chắc nịch.
Một số thứ có thể dự báo xa hơn
Dù thời tiết từng ngày chỉ dự báo được vài ngày, có những thứ "chậm" hơn, dự báo xa hơn được:
- El Niño, La Niña: nhiệt độ mặt biển Thái Bình Dương thay đổi chậm, dự báo được nhiều tháng trước; ảnh hưởng xu hướng mưa nắng mùa ở Việt Nam.
- Dao động Madden–Julian (MJO): vùng mây mưa lớn di chuyển dọc xích đạo trong chu kỳ khoảng 30–60 ngày, giúp dự báo xu hướng mưa, khả năng hình thành bão vài tuần.
- Mùa: hiển nhiên mùa đông miền Bắc lạnh hơn mùa hè — dự báo khí hậu dựa trên nền này.
Đây là lý do cơ quan khí tượng vẫn ra "dự báo xu thế khí hậu" cho tháng, mùa — nói về khả năng nóng hơn hay lạnh hơn trung bình, không nói ngày cụ thể.
Vì sao ứng dụng vẫn hiện dự báo 10–15 ngày
Nhiều ứng dụng hiển thị biểu tượng mây, mưa, nhiệt độ cho 10–15 ngày tới, nhìn rất "chắc chắn". Đó thường là kết quả tự động từ một mô hình, chưa qua dự báo viên. Biểu tượng "mưa" ngày thứ 10 nên hiểu là "có thể mưa", và sẽ thay đổi khi ngày đó tới gần. Nhiều người thấy "dự báo sai" chủ yếu vì xem dự báo quá xa rồi không cập nhật.
Góc nhìn hôm nay: dùng dự báo xa cho đúng
- Kế hoạch quan trọng một tuần sau: xem xu hướng, chuẩn bị phương án dự phòng, cập nhật dự báo mỗi ngày.
- Khi ngày đó còn 2–3 ngày: tin dự báo nhiều hơn để quyết định.
- Với bão: theo dõi bản tin chính thức nhiều lần mỗi ngày; đường đi xa vài ngày còn sai số lớn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao dự báo thời tiết 10 ngày hay sai?
Vì khí quyển là hệ hỗn loạn, sai số nhỏ trong số liệu ban đầu lớn dần theo thời gian. Từ khoảng ngày thứ 7–10, dự báo chỉ nên hiểu là xu hướng.
Dự báo thời tiết chính xác được bao nhiêu ngày?
Các trung tâm lớn dự báo khá tốt đến khoảng 5–7 ngày cho các hệ thống lớn. Thời tiết chi tiết từng ngày gần như không dự báo được quá khoảng hai tuần.
Hiệu ứng cánh bướm là gì?
Là cách nói hình ảnh do Edward Lorenz phổ biến: trong hệ hỗn loạn như khí quyển, khác biệt rất nhỏ ban đầu có thể dẫn đến kết quả rất khác nhau sau đủ thời gian.
Dự báo theo tháng, theo mùa có đáng tin không?
Dự báo khí hậu theo tháng, mùa chỉ nói xu hướng nóng hơn hay lạnh hơn, mưa nhiều hay ít hơn trung bình, dựa trên các yếu tố chậm như El Niño. Không dùng để biết thời tiết ngày cụ thể.
Có nên tin biểu tượng mưa ngày thứ 10 trên ứng dụng không?
Chỉ nên coi là khả năng, vì đó thường là kết quả tự động của mô hình và sẽ thay đổi. Hãy cập nhật dự báo khi ngày đó tới gần.