Biến đổi khí hậu ảnh hưởng mùa màng Việt Nam qua bốn đường chính: nóng hơn (nhất là nóng lúc lúa trổ bông và đêm nóng), nước thất thường hơn (hạn, mưa dồn, lũ), mặn lấn sâu ở các đồng bằng ven biển, và sâu bệnh thay đổi theo nhiệt độ. Tác động không đều: có cây, có vùng chịu thiệt nhiều; có nơi mùa đông ấm hơn lại bớt rét hại. Điều chắc chắn là lịch thời vụ và giống cây quen thuộc của ông bà đang phải điều chỉnh.
Nóng hơn: cây trồng chịu được tới đâu
Lúa và "cửa sổ trổ bông"
Lúa chịu nóng khá tốt ở giai đoạn sinh trưởng, nhưng rất nhạy vào mấy ngày trổ bông, phơi màu. Khi nhiệt độ lúc lúa nở hoa vượt khoảng 35°C, hạt phấn dễ mất sức sống, hoa không thụ phấn được, bông lúa nhiều hạt lép. Chỉ cần vài giờ nóng gay gắt đúng buổi sáng lúa phơi màu là đủ gây hại. Ở miền Bắc, lúa chiêm xuân trổ bông khoảng cuối tháng 4 đến tháng 5 — đúng lúc bắt đầu có các đợt nắng nóng, gió tây khô nóng — nên chọn giống và lịch gieo để lúa trổ trước hoặc né đợt nóng là bài toán quen của nhà nông và cán bộ khuyến nông.
Đêm nóng cũng hại
Một kết quả nổi tiếng của Viện Nghiên cứu Lúa quốc tế (IRRI) tại Philippines, công bố năm 2004 trên tạp chí PNAS (Peng và cộng sự): năng suất lúa giảm khoảng 10% cho mỗi 1°C tăng của nhiệt độ tối thấp trong vụ. Lý do được cho là đêm nóng làm cây "đốt" nhiều năng lượng hơn qua hô hấp. Điều đáng lưu ý: nhiều nơi trên thế giới, đêm đang ấm lên nhanh hơn ngày.
Cây lâu năm: dời lên cao, dời về đâu
Cà phê chè (arabica) ưa khí hậu mát ở độ cao lớn; nhiều nghiên cứu toàn cầu dự tính diện tích đất thích hợp cho cà phê chè sẽ thu hẹp đáng kể vào giữa thế kỷ nếu ấm lên tiếp diễn. Cà phê vối (robusta) chịu nóng tốt hơn nhưng vẫn cần một mùa khô vừa đủ để phân hoá hoa và đủ nước tưới. Với cây lâu năm, thay đổi khí hậu không gây thiệt hại một mùa mà làm thay đổi bản đồ nơi trồng trong nhiều thập kỷ.
Nước: thứ quyết định nhiều nhất
Với nông nghiệp Việt Nam, biến đổi về nước thường quan trọng hơn biến đổi về nhiệt.
- Hạn mùa khô ở Tây Nguyên, Nam Trung Bộ: thiếu nước tưới cà phê, hồ tiêu, cây ăn trái, đặc biệt trong các năm El Niño.
- Mưa dồn dập: cùng tổng lượng mưa nhưng dồn vào ít trận hơn thì đất không kịp thấm, ruộng ngập úng, đất dốc bị xói.
- Mặn: ở Đồng bằng sông Cửu Long, mùa khô 2015–2016 và 2019–2020 gây thiệt hại lớn cho lúa đông xuân và vườn cây ăn trái ven biển.
- Mùa nước nổi nhỏ đi ở đầu nguồn đồng bằng: ít phù sa và cá đồng, đất cần bón nhiều hơn.
Đồng bằng sông Cửu Long đóng góp hơn một nửa sản lượng lúa cả nước và phần lớn lượng gạo xuất khẩu, nên những thay đổi về nước ở đây có ý nghĩa vượt khỏi một vùng.
CO₂ cao hơn: có lợi không
CO₂ là nguyên liệu quang hợp, nên nồng độ CO₂ cao hơn làm nhiều cây trồng — nhất là nhóm cây "C3" như lúa, lúa mì, đậu tương — tăng sinh khối, gọi là hiệu ứng bón phân CO₂. Ngô, mía (nhóm "C4") hưởng lợi ít hơn.
Nhưng lợi ích này có giới hạn và có mặt trái. Thí nghiệm ngoài đồng cho thấy hiệu ứng thường nhỏ hơn trong phòng thí nghiệm, và dễ bị nhiệt độ cao, thiếu nước, thiếu đạm triệt tiêu. Một phân tích đăng trên tạp chí Nature năm 2014 (Myers và cộng sự) còn ghi nhận ở CO₂ cao, hạt lúa, lúa mì có hàm lượng kẽm, sắt và đạm thấp hơn. Nghĩa là có thể được thêm chút năng suất nhưng giảm chút dinh dưỡng.
Sâu bệnh và thời vụ dịch chuyển
Côn trùng là sinh vật biến nhiệt: trời ấm hơn thì vòng đời ngắn lại, một năm có thể thêm lứa. Mùa đông ấm hơn ở miền Bắc cũng có thể làm nhiều loại sâu hại sống sót qua đông nhiều hơn. Ngành bảo vệ thực vật theo dõi các đợt rầy, sâu cuốn lá, đạo ôn bằng bẫy đèn và điều tra đồng ruộng; điều kiện thời tiết (nóng ẩm, mưa nắng xen kẽ) là một trong những yếu tố chính quyết định dịch bùng hay không.
Ở chiều ngược lại, mùa đông miền Bắc ấm dần có thể giảm số đợt rét hại làm chết mạ, chết rét trâu bò ở vùng núi — nhưng cũng làm vụ đông với các cây ưa lạnh như khoai tây, su hào, bắp cải gặp nhiều mùa không đủ lạnh hơn. Các đợt rét bất thường vẫn xảy ra, nên không thể bỏ hẳn phòng rét cho mạ.
Thuỷ sản và chăn nuôi cũng chịu
- Tôm nuôi nhạy với nhiệt độ và độ mặn ao. Những đợt nắng nóng kéo dài, mưa lớn đột ngột làm nước ao thay đổi nhanh, tôm dễ sốc.
- Cá biển: IPCC AR6 ghi nhận nhiều loài cá biển trên thế giới dịch chuyển về phía cực hoặc xuống sâu theo nước ấm lên. Rạn san hô ở vùng nhiệt đới, nơi cá con trú ẩn, chịu các đợt tẩy trắng khi nước biển nóng bất thường.
- Gia súc, gia cầm chịu stress nhiệt khi nắng nóng: ăn ít, chậm lớn, giảm sữa, giảm đẻ trứng.
Nông dân đã thích ứng thế nào
Nông dân Việt Nam vốn quen sống cùng một khí hậu khắc nghiệt và đã có nhiều cách thích ứng, cũ lẫn mới:
| Cách | Ví dụ |
|---|---|
| Chỉnh lịch thời vụ | Xuống giống lúa đông xuân sớm ở vùng ven biển miền Tây để thu hoạch trước đỉnh mặn — đã giúp giảm thiệt hại rõ trong mùa khô 2019–2020 |
| Giống mới | Giống lúa ngắn ngày, chịu mặn, chịu nóng do các viện, trường lai tạo |
| Đổi mô hình theo nước | Luân canh lúa – tôm ở vùng nước lợ: mùa khô nuôi tôm khi nước mặn, mùa mưa rửa mặn trồng lúa |
| Tiết kiệm nước | Tưới nhỏ giọt, tưới phun cho cà phê, hồ tiêu, cây ăn trái; tưới ướt khô xen kẽ cho lúa (đồng thời giảm khí mêtan) |
| Che bóng, xen canh | Trồng cây che bóng trong vườn cà phê để giảm nhiệt và giữ ẩm đất |
| Dựa vào bản tin | Bản tin khí tượng nông nghiệp, dự báo mặn, dự báo khí hậu mùa của cơ quan khí tượng và ngành nông nghiệp |
Ở tầm vùng, năm 2017 Chính phủ ban hành Nghị quyết 120/NQ-CP về phát triển bền vững Đồng bằng sông Cửu Long thích ứng với biến đổi khí hậu, với tinh thần thường được tóm tắt là "thuận thiên" — chọn cây con theo điều kiện nước ngọt, lợ, mặn của từng tiểu vùng thay vì cố giữ một mô hình chung.
Góc nhìn hôm nay: điều đáng theo dõi nếu nhà có ruộng vườn
- Bản tin dự báo khí hậu mùa (khoảng 3–6 tháng) và nhận định El Niño/La Niña — cho biết mùa tới nghiêng về hạn hay mưa nhiều.
- Lịch thời vụ và khuyến cáo giống của trạm khuyến nông, ngành nông nghiệp tỉnh — được điều chỉnh hằng năm theo dự báo.
- Tài liệu nên đọc: chương về hệ thống lương thực trong báo cáo nhóm II IPCC AR6; phần tác động theo ngành trong kịch bản biến đổi khí hậu của Bộ Tài nguyên và Môi trường.
- Bảo tàng, khu trưng bày nông cụ ở các làng nghề, bảo tàng dân tộc học cho thấy ông bà đã thích ứng với trời đất bằng cách nào — gầu sòng, gầu dai, guồng nước, ruộng bậc thang — một cách nhìn lại đáng giá.
Câu hỏi thường gặp
Biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến nông nghiệp Việt Nam như thế nào?
Qua nhiệt độ cao hơn (hại lúa lúc trổ bông, đêm nóng làm giảm năng suất), nước thất thường hơn (hạn, mưa dồn, lũ), xâm nhập mặn ở các đồng bằng ven biển và sâu bệnh thay đổi. Mức tác động khác nhau theo vùng và từng loại cây.
Nắng nóng ảnh hưởng thế nào tới lúa?
Lúa nhạy nhất lúc trổ bông: nhiệt độ vượt khoảng 35°C làm hạt phấn mất sức sống, bông nhiều hạt lép. Đêm nóng cũng làm giảm năng suất; nghiên cứu của IRRI ghi nhận năng suất giảm khoảng 10% cho mỗi 1°C tăng của nhiệt độ tối thấp trong vụ.
CO₂ tăng có làm cây lớn nhanh hơn không?
Có với nhiều cây như lúa, đậu tương, nhưng lợi ích thường nhỏ hơn kỳ vọng ngoài đồng ruộng và dễ bị nóng, hạn triệt tiêu. Hạt trồng ở CO₂ cao còn có thể chứa ít kẽm, sắt và đạm hơn.
Mô hình lúa tôm là gì?
Là cách luân canh ở vùng nước lợ ven biển: mùa khô khi nước mặn thì nuôi tôm, mùa mưa nước ngọt rửa mặn thì trồng lúa. Mô hình này tận dụng thay vì chống lại chu kỳ mặn ngọt tự nhiên.
Nông dân có thể làm gì để thích ứng với biến đổi khí hậu?
Theo dõi bản tin khí hậu mùa và khuyến cáo lịch thời vụ của địa phương, chọn giống phù hợp (ngắn ngày, chịu mặn, chịu nóng), tưới tiết kiệm, che bóng cho cây lâu năm và chọn mô hình hợp với nguồn nước của vùng.