Đảo nhiệt đô thị là hiện tượng thành phố nóng hơn vùng nông thôn xung quanh, chênh lệch có thể vài độ C, rõ nhất vào ban đêm, vì bê tông, nhựa đường hấp thụ nhiệt ban ngày rồi toả ra chậm, ít cây xanh và mặt nước để làm mát, cộng thêm nhiệt thải từ xe cộ, điều hoà, nhà máy. Ở các thành phố lớn như Hà Nội, TP.HCM, nhiều nghiên cứu ghi nhận đảo nhiệt đã rõ rệt khi đô thị mở rộng.
Thành phố "giữ" nhiệt thế nào
Vật liệu hấp thụ nhiệt
Nhựa đường, bê tông, gạch có khả năng hấp thụ và tích trữ nhiệt lớn. Giữa trưa, mặt đường nhựa có thể nóng trên 50–60°C. Khi Mặt Trời lặn, chúng tiếp tục toả nhiệt vào không khí suốt nhiều giờ, nên đêm thành phố không mát xuống được như ở quê.
Thiếu cây xanh và mặt nước
Cây xanh làm mát bằng hai cách: che bóng và thoát hơi nước qua lá (giống như mồ hôi). Ao hồ, ruộng lúa cũng làm mát nhờ bay hơi. Khi những bề mặt này bị thay bằng bê tông, mất đi "máy điều hoà tự nhiên".
Hẻm phố hẹp, nhà cao
Các dãy nhà cao tầng sát nhau tạo những "hẻm phố" kiểu khe núi: bức xạ phản xạ qua lại giữa các bức tường, gió khó lưu thông, nhiệt ban đêm khó thoát lên bầu trời.
Nhiệt thải từ con người
Động cơ xe máy, ô tô, dàn nóng điều hoà, nhà máy, bếp — tất cả thải nhiệt trực tiếp vào không khí. Càng nóng càng bật điều hoà, càng thải nhiệt ra phố: một vòng luẩn quẩn.
So sánh đô thị và nông thôn
| Đặc điểm | Khu đô thị dày đặc | Vùng nông thôn, ven đô |
|---|---|---|
| Bề mặt | Bê tông, nhựa đường, mái tôn | Ruộng, vườn, ao hồ, đất trống |
| Ban ngày | Nóng, mặt đất rất nóng | Nóng nhưng bề mặt mát hơn nhờ bay hơi |
| Ban đêm | Nguội chậm, đêm oi | Nguội nhanh, đêm mát hơn |
| Gió | Bị nhà cao cản | Thông thoáng |
Đảo nhiệt thường thể hiện rõ nhất vào ban đêm trời quang, lặng gió. Ban ngày chênh lệch nhiệt độ không khí đôi khi nhỏ hơn, nhưng nhiệt độ bề mặt chênh rất lớn.
Thấy đảo nhiệt từ vệ tinh
Ảnh vệ tinh hồng ngoại nhiệt (ví dụ từ vệ tinh Landsat) cho thấy rõ "nhiệt độ bề mặt": khu trung tâm và khu công nghiệp nóng đỏ, công viên, hồ, sông mát xanh. Nhiều nghiên cứu ở Hà Nội và TP.HCM dùng loại ảnh này để theo dõi đảo nhiệt mở rộng theo quá trình đô thị hoá qua vài thập niên. Lưu ý nhiệt độ bề mặt khác nhiệt độ không khí — bề mặt luôn chênh lệch lớn hơn.
Đảo nhiệt ảnh hưởng gì
- Sức khoẻ: đêm không mát, cơ thể không kịp phục hồi sau ngày nóng; người già, người bệnh chịu ảnh hưởng nhiều.
- Năng lượng: tăng nhu cầu điện cho làm mát, nhất là cao điểm mùa hè.
- Chất lượng không khí: nhiệt độ cao thúc đẩy một số phản ứng tạo ozone tầng thấp, gây hại hô hấp.
- Mưa: một số nghiên cứu cho thấy đảo nhiệt có thể làm tăng đối lưu, góp phần vào mưa dông chiều ở khu đô thị lớn, nhưng điều này còn tuỳ từng nơi.
Làm mát thành phố: những cách đã được chứng minh
- Trồng cây: cây bóng mát trên phố, công viên nhỏ trong khu dân cư. Một hàng cây che vỉa hè có thể làm bề mặt mát hơn đáng kể so với vỉa hè trống.
- Mái và tường sáng màu, mái xanh: phản xạ ánh nắng thay vì hấp thụ.
- Giữ ao hồ, kênh rạch: thay vì lấp, cải tạo thành không gian công cộng.
- Quy hoạch hành lang gió: để gió từ sông, biển len vào sâu trong phố.
- Vật liệu lát thấm nước: giữ ẩm, giảm nhiệt bề mặt, giảm cả ngập.
Tự đo đảo nhiệt nhà mình
Thử đặt một nhiệt kế (loại đo không khí, để trong bóng râm, thoáng) ở sân nhà trong phố, và một cái khác ở nhà người thân ven đô hoặc ở quê. Ghi nhiệt độ lúc 22 giờ và 5 giờ sáng trong vài đêm hè trời quang. Chênh lệch bạn thấy chính là đảo nhiệt. Đây là một hoạt động khoa học hay cho học sinh.
Góc nhìn hôm nay: làm mát quanh nhà
- Trồng cây, giàn leo phía tây nhà để chắn nắng chiều.
- Sơn mái tôn màu sáng hoặc lót cách nhiệt.
- Mở cửa thông gió ban đêm khi bên ngoài đã mát hơn trong nhà.
- Hạn chế đổ bê tông kín sân; để lại đất, cỏ, chậu cây.
Câu hỏi thường gặp
Đảo nhiệt đô thị là gì?
Là hiện tượng thành phố nóng hơn vùng nông thôn xung quanh, do bê tông và nhựa đường tích nhiệt, ít cây xanh, mặt nước và có nhiều nhiệt thải từ hoạt động của con người.
Vì sao ban đêm thành phố vẫn nóng?
Vì bê tông, nhựa đường tích trữ nhiệt ban ngày rồi toả ra chậm suốt đêm, nhà cao tầng cản gió và giữ bức xạ, nên không khí trong phố nguội chậm hơn ở quê.
Thành phố nóng hơn nông thôn bao nhiêu độ?
Tuỳ nơi và tuỳ thời điểm, thường vài độ C, rõ nhất vào đêm trời quang lặng gió. Nhiệt độ bề mặt có thể chênh lệch lớn hơn nhiều.
Làm sao giảm đảo nhiệt?
Trồng thêm cây xanh, giữ ao hồ, dùng mái và tường sáng màu hoặc mái xanh, vật liệu lát thấm nước và quy hoạch để gió lưu thông.
Đảo nhiệt có làm mưa nhiều hơn không?
Một số nghiên cứu cho thấy đảo nhiệt có thể tăng đối lưu và góp phần vào mưa dông ở đô thị lớn, nhưng mức độ khác nhau theo từng thành phố và còn đang được nghiên cứu.