Gió mùa tây nam là luồng gió ẩm thổi từ Ấn Độ Dương và vịnh Thái Lan vào Việt Nam khoảng tháng 5 đến tháng 10, là nguồn mưa chính cho Nam Bộ và Tây Nguyên; khi vượt dãy Trường Sơn sang phía đông, chính luồng gió này lại trở thành gió Lào khô nóng ở Bắc Trung Bộ. Một luồng gió, hai gương mặt: mưa dồi dào ở sườn đón gió, khô nóng ở sườn khuất gió.
Gió mùa tây nam đến từ đâu
Mùa hè, lục địa Nam Á – Đông Nam Á nóng lên mạnh, hình thành vùng áp thấp rộng. Không khí ẩm từ Ấn Độ Dương bị hút vào. Sách Địa lý 12 mô tả gió mùa mùa hạ ảnh hưởng Việt Nam gồm hai thành phần:
| Thời kỳ | Nguồn gốc khối khí | Tác động ở Việt Nam |
|---|---|---|
| Đầu mùa hè (khoảng tháng 5 – 6) | Khối khí nhiệt đới từ vịnh Bengal (Bắc Ấn Độ Dương) | Mưa đầu mùa ở Nam Bộ, Tây Nguyên; gió Lào khô nóng ở Bắc Trung Bộ, Tây Bắc |
| Giữa và cuối mùa hè (khoảng tháng 6 – 10) | Gió tín phong từ Nam Bán Cầu vượt xích đạo, chuyển hướng thành tây nam | Mưa lớn và kéo dài ở Nam Bộ, Tây Nguyên; ở Bắc Bộ chuyển hướng thành gió đông nam, cùng dải hội tụ gây mưa |
Ngày gió mùa "bùng phát"
Mỗi năm, gió mùa tây nam không đến cùng một ngày. Các nhà khí tượng xác định thời điểm bắt đầu mùa mưa ở Nam Bộ dựa vào gió tầng thấp chuyển hẳn sang hướng tây nam, cùng với mưa xảy ra liên tục trên diện rộng ở nhiều trạm. Thời điểm này thường rơi vào khoảng cuối tháng 4 đến giữa tháng 5, có năm sớm hoặc muộn hơn vài tuần.
Trên phạm vi rộng hơn, gió mùa thường "đến" Nam Bộ và Thái Lan trước, rồi mới lan lên Ấn Độ (bờ biển Kerala khoảng đầu tháng 6) — bức tranh gió mùa châu Á rất phức tạp và là đề tài nghiên cứu lớn của khí tượng học.
Gió tây nam và mưa Nam Bộ
Khi gió mùa tây nam ổn định, Nam Bộ có hai kiểu mưa:
- Mưa dông chiều: gió tây nam cung cấp hơi ẩm, nắng sáng làm đất nóng, chiều tối mưa rào.
- Mưa dầm: khi gió tây nam mạnh lên (thường do có áp thấp hoặc bão ở Biển Đông kéo gió về), mây từ vịnh Thái Lan kéo vào liên tục, mưa nhiều giờ, cả ban đêm.
Bờ biển phía tây như Phú Quốc, Kiên Giang, Cà Mau đón gió trực diện nên mưa lớn nhất vùng. Phú Quốc có lượng mưa năm khoảng 2.800–3.000 mm.
Gió tây nam và Tây Nguyên
Tây Nguyên ở sườn tây Trường Sơn Nam, đón gió tây nam. Mùa mưa ở đây từ khoảng tháng 5 đến tháng 10, có những đợt mưa dầm nhiều ngày, sương mù dày trên cao nguyên. Lượng mưa nhiều nơi trên 2.000 mm; Bảo Lộc là một trong những nơi mưa nhiều nhất vùng.
Gió tây nam vượt núi: gió Lào và gió tây
Ở phía bắc, khối khí từ vịnh Bengal vượt các dãy núi biên giới Việt – Lào. Mất hơi nước ở sườn tây, khi xuống sườn đông nó khô và nóng lên theo hiệu ứng phơn. Kết quả là gió Lào ở Bắc Trung Bộ và gió tây khô nóng ở Tây Bắc. Trong khi Cần Thơ mưa, Vinh có thể 40°C.
Gió tây nam trên biển
Trên Biển Đông, gió mùa tây nam có thể mạnh cấp 5–6, giật cấp 7–8, sóng cao 2–3 m ở vùng biển phía Nam, nhất là khi có bão hoặc áp thấp ở phía bắc Biển Đông "hút" gió. Bản tin biển vào mùa hè thường cảnh báo gió tây nam mạnh ở vùng biển Cà Mau – Kiên Giang, vịnh Thái Lan, Trường Sa.
Gió mùa yếu, gió mùa mạnh
Năm El Niño, gió mùa tây nam ở Đông Nam Á thường yếu hơn, mùa mưa Nam Bộ có thể đến muộn, mưa ít hơn. Năm La Niña thường ngược lại. Ngoài ra, mùa mưa còn có những giai đoạn gián đoạn ngắn (như "hạn bà chằn" ở Nam Bộ) khi gió mùa tạm suy yếu. Hiểu được điều này giúp nông dân điều chỉnh lịch xuống giống lúa hè thu, thu đông.
Góc nhìn hôm nay: dấu hiệu gió mùa về
- Cuối tháng 4, đầu tháng 5 ở Nam Bộ: trời oi nhiều ngày, mây tích dựng cao, gió chuyển dần sang tây, tây nam; rồi mưa đầu mùa đến.
- Cờ, ngọn cây nghiêng về phía đông bắc là dấu hiệu gió tây nam đã chiếm ưu thế.
- Theo dõi tin "bắt đầu mùa mưa" của Đài Khí tượng Thủy văn khu vực Nam Bộ.
Câu hỏi thường gặp
Gió mùa tây nam thổi vào tháng mấy?
Khoảng tháng 5 đến tháng 10, thời điểm bắt đầu thay đổi theo năm, thường cuối tháng 4 đến giữa tháng 5 ở Nam Bộ.
Gió mùa tây nam gây mưa ở đâu?
Chủ yếu ở Nam Bộ và Tây Nguyên, nơi đón gió trực tiếp. Bờ biển phía tây như Phú Quốc, Cà Mau mưa nhiều nhất.
Vì sao gió tây nam lại gây gió Lào?
Vì khi vượt dãy Trường Sơn, gió mất hơi nước ở sườn tây rồi nóng lên khi đổ xuống sườn đông theo hiệu ứng phơn, trở thành gió khô nóng ở Bắc Trung Bộ.
Gió mùa tây nam đến từ đâu?
Đầu mùa hè từ khối khí vịnh Bengal (Bắc Ấn Độ Dương); giữa và cuối mùa hè từ tín phong Nam Bán Cầu vượt xích đạo rồi chuyển hướng tây nam.
El Niño ảnh hưởng gió mùa tây nam thế nào?
Năm El Niño, gió mùa tây nam ở Đông Nam Á thường yếu hơn, mùa mưa Nam Bộ có thể đến muộn và ít mưa hơn. Đây là xu hướng, không phải năm nào cũng giống nhau.