Front lạnh là ranh giới giữa khối không khí lạnh đang tiến tới và khối không khí ấm phía trước nó; khi front lạnh đi qua, gió đổi hướng, nhiệt độ giảm, thường kèm mưa rào hoặc dông. "Không khí lạnh tăng cường" là cách bản tin gọi một đợt không khí lạnh mới bổ sung vào khối lạnh đang có sẵn, làm trời lạnh thêm mà không nhất thiết có một front rõ rệt.
Front là gì: chiến tuyến của hai khối khí
Chữ "front" (frông) bắt nguồn từ các nhà khí tượng Na Uy đầu thế kỷ 20 (nhóm Bergen của Vilhelm Bjerknes), những người hình dung các khối khí nóng lạnh như hai đạo quân, ranh giới giữa chúng như "mặt trận". Khối khí lạnh nặng hơn, khi tiến tới thì luồn xuống dưới như cái nêm, đẩy không khí nóng ẩm lên cao. Không khí bị đẩy lên lạnh đi, ngưng tụ thành mây, gây mưa dọc theo front.
Diễn biến khi front lạnh đi qua
| Thời điểm | Thời tiết thường gặp ở miền Bắc |
|---|---|
| 1–2 ngày trước | Trời ấm, có khi oi nồm; gió nam, đông nam; mây tăng dần |
| Khi front tới | Gió đổi đột ngột sang bắc, đông bắc, giật mạnh; mây dày; mưa rào, có thể dông (nhất là front đầu mùa và cuối mùa) |
| Sau front | Nhiệt độ giảm rõ, đặc biệt ban đêm; trời chuyển âm u mưa nhỏ hoặc hửng nắng hanh khô |
Trên bản đồ thời tiết quốc tế, front lạnh được vẽ bằng đường màu xanh có các tam giác chỉ hướng di chuyển. Ở Việt Nam, front lạnh thường di chuyển từ phía bắc, đông bắc xuống phía nam, tây nam.
Front lạnh đầu mùa và cuối mùa: dữ dội hơn
Khi không khí lạnh đầu mùa (tháng 9–10) hoặc cuối mùa (tháng 3–5) gặp khối không khí nóng ẩm mùa hè còn mạnh, chênh lệch nhiệt độ và độ ẩm giữa hai bên rất lớn. Không khí nóng ẩm bị đẩy lên mạnh, dễ tạo dông, lốc, mưa đá, gió giật. Đó là lý do bản tin cảnh báo "trước và trong khi không khí lạnh tràn về có khả năng xảy ra mưa dông, lốc, sét, mưa đá" vào các thời kỳ chuyển mùa.
Giữa mùa đông, không khí phía trước front cũng đã lạnh và khô, nên front lạnh tháng 12–1 thường chỉ gây gió mạnh, mưa nhỏ, không có dông.
Không khí lạnh tăng cường khác gì
Khi một đợt không khí lạnh đã chiếm lĩnh miền Bắc, nếu áp cao lạnh ở phía bắc lại mạnh lên, nó "bơm" thêm không khí lạnh xuống. Bản tin gọi đó là không khí lạnh tăng cường. Lúc này, phía trước không có khối khí nóng ẩm để tạo front rõ ràng, nên thời tiết chủ yếu là:
- Gió đông bắc mạnh lên, đặc biệt ở ven biển và trên biển.
- Nhiệt độ giảm thêm vài độ, đợt rét kéo dài.
- Mưa nhỏ, mưa phùn nếu khối khí đi qua biển; hanh khô nếu đi đường lục địa.
Các đợt rét đậm, rét hại kéo dài thường là do nhiều đợt không khí lạnh tăng cường nối tiếp nhau.
Front còn gây mưa ở đâu khác
Khi không khí lạnh xuống tới Trung Bộ, front lạnh và vùng hội tụ phía trước nó kết hợp với gió đông ẩm, địa hình Trường Sơn và có khi với bão, áp thấp hoặc dải hội tụ nhiệt đới, gây mưa lớn diện rộng ở duyên hải miền Trung. Nhiều đợt lũ lớn miền Trung bắt đầu bằng một bản tin về không khí lạnh.
Theo dõi front trên bản đồ
- Bản đồ khí áp mặt đất cho thấy áp cao lạnh ở phía bắc và đường đẳng áp dày (gió mạnh).
- Ảnh mây vệ tinh thường có một dải mây kéo dài theo front, mép phía sau sắc nét, phía sau front trời quang hoặc mây tầng thấp.
- Bản tin của cơ quan khí tượng thường cho biết thời gian không khí lạnh ảnh hưởng tới từng khu vực (ví dụ "đêm nay ảnh hưởng đến phía Đông Bắc Bộ, sau ảnh hưởng đến các nơi khác ở Bắc Bộ").
Góc nhìn hôm nay: dùng bản tin không khí lạnh
- Bản tin không khí lạnh thường ra trước 1–3 ngày; đủ để chuẩn bị áo ấm, che mạ, chằng buộc lều bạt.
- Với đợt lạnh đầu mùa và cuối mùa: chú ý thêm cảnh báo dông, lốc, mưa đá.
- Với ngư dân: không khí lạnh luôn kéo theo gió mạnh, sóng lớn trên vịnh Bắc Bộ và Biển Đông; theo dõi bản tin biển.
Front ấm và front tĩnh: những người họ hàng ít nhắc
Ngoài front lạnh, các nhà khí tượng còn phân biệt:
- Front ấm: không khí ấm tiến tới, trượt lên trên khối không khí lạnh đang rút lui; thường gây mây tầng rộng, mưa nhỏ kéo dài. Ở vĩ độ trung bình rất phổ biến; ở Việt Nam ít được nhắc riêng, nhưng hiện tượng không khí ấm ẩm tràn vào sau đợt lạnh ở miền Bắc (gây nồm, mưa phùn, sương mù) có nét tương tự.
- Front tĩnh: ranh giới hai khối khí gần như đứng yên; mưa có thể kéo dài nhiều ngày ở cùng một khu vực.
- Front cố tù: khi front lạnh đuổi kịp front ấm, thường gặp ở các xoáy thuận vĩ độ trung bình.
Với Việt Nam, front lạnh và vùng hội tụ phía trước nó là quan trọng nhất; khi front lạnh dừng lại ở Trung Bộ, nó có thể hoạt động như một front tĩnh, gây mưa lớn kéo dài.
Câu hỏi thường gặp
Front lạnh là gì?
Front lạnh là ranh giới giữa khối không khí lạnh đang tiến tới và khối không khí ấm phía trước. Khi đi qua, nó làm gió đổi hướng, nhiệt độ giảm, thường kèm mưa rào hoặc dông.
Không khí lạnh tăng cường là gì?
Là đợt không khí lạnh mới bổ sung vào khối lạnh đang có, làm trời lạnh thêm hoặc kéo dài đợt rét, thường kèm gió đông bắc mạnh lên.
Vì sao không khí lạnh về lại có dông?
Khi không khí lạnh gặp khối không khí nóng ẩm còn mạnh (đầu mùa hoặc cuối mùa), nó đẩy không khí nóng ẩm lên cao rất nhanh, tạo mây dông, có thể kèm lốc, mưa đá.
Ai đặt ra khái niệm front?
Các nhà khí tượng Na Uy thuộc trường phái Bergen, đứng đầu là Vilhelm Bjerknes, đưa ra khái niệm front vào khoảng cuối thập niên 1910.
Trước khi không khí lạnh về trời thế nào?
Thường ấm lên, có khi oi hoặc nồm, gió nam hoặc đông nam, mây tăng dần trong 1–2 ngày trước khi front lạnh tới.