Mỗi người làm được hai loại việc có ý nghĩa thật: giảm phần khí nhà kính mình gây ra ở những chỗ "nặng ký" nhất — điện, đi lại, ăn uống, rác thực phẩm — và hiểu đúng khí hậu để thích ứng cho gia đình mình. Theo IPCC AR6, các thay đổi về phía người dùng (cách đi lại, ở, ăn, mua sắm) có thể góp phần giảm 40–70% phát thải của các lĩnh vực sử dụng cuối vào năm 2050 so với kịch bản cơ sở. Việc nhỏ có ý nghĩa khi chọn đúng việc, và khi nhiều người cùng làm.
Biết khí nhà kính đến từ đâu trước đã
Muốn chọn việc đáng làm, phải biết phát thải nằm ở đâu. Báo cáo nhóm III IPCC AR6 (2022) chia phát thải toàn cầu năm 2019 theo ngành như sau (tính phát thải trực tiếp, làm tròn):
| Ngành | Tỉ lệ khoảng | Gần với đời sống ở chỗ |
|---|---|---|
| Sản xuất năng lượng (điện, nhiệt) | 34% | Điện dùng trong nhà, ở cơ quan |
| Công nghiệp | 24% | Xi măng, thép, hàng hoá ta mua |
| Nông nghiệp, lâm nghiệp, sử dụng đất | 22% | Thức ăn, rừng |
| Giao thông | 15% | Xe máy, ô tô, máy bay |
| Nhà ở, toà nhà (trực tiếp) | 6% | Bếp gas, đun nấu |
Bảng này cho thấy một điều quan trọng: phần lớn phát thải gắn với năng lượng — đốt than, dầu, khí để làm điện, chạy xe, chạy nhà máy. Ở Việt Nam, nhiệt điện than vẫn chiếm phần đáng kể trong cơ cấu điện, nên mỗi số điện tiết kiệm được cũng là một phần CO₂ không thải ra.
Những việc "nặng ký": đáng ưu tiên
Điện trong nhà: điều hoà là chỗ đầu tiên
Ở khí hậu nóng ẩm như Việt Nam, điều hoà thường là thiết bị ăn điện nhiều nhất trong mùa hè. Vài thói quen có tác động rõ:
- Đặt nhiệt độ khoảng 26°C trở lên thay vì 18–20°C, kết hợp quạt để tăng cảm giác mát. Mỗi độ tăng thêm thường tiết kiệm được vài phần trăm điện của điều hoà.
- Khi thay máy, chọn loại có nhãn năng lượng hiệu suất cao (nhãn nhiều sao), máy biến tần.
- Che nắng hướng tây, trồng cây, sơn mái màu sáng làm nhà bớt hấp nhiệt — vừa đỡ tốn điện vừa dễ chịu hơn trong những đợt nắng nóng ngày càng nhiều.
- Bảo dưỡng, vệ sinh định kỳ: máy bẩn chạy tốn điện hơn, và rò rỉ môi chất lạnh (nhiều loại là khí nhà kính rất mạnh) là phát thải thật.
Đi lại
Giao thông chiếm khoảng một phần bảy phát thải toàn cầu. Với một người, khác biệt lớn nằm ở lựa chọn phương tiện cho các chuyến đi thường ngày: đi bộ, xe đạp cho quãng ngắn; xe buýt, tàu điện ở thành phố có hệ thống; đi chung xe. Xe máy chở hai người thường phát thải trên mỗi người thấp hơn ô tô chỉ chở một người. Với các chuyến xa, mỗi chuyến bay dài là một khoản phát thải lớn so với phần lớn việc khác trong năm của một người.
Ăn uống và rác thực phẩm
Theo Báo cáo chỉ số lãng phí thực phẩm 2024 của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP), thế giới lãng phí khoảng một phần năm lượng thực phẩm đến tay người tiêu dùng, và thất thoát cộng lãng phí thực phẩm chiếm khoảng 8–10% phát thải khí nhà kính toàn cầu. Đồ ăn bỏ đi mang theo toàn bộ phát thải để trồng, nuôi, chở, nấu nó — và khi thối rữa ở bãi rác còn sinh thêm mêtan.
Những việc làm được: mua vừa đủ, nấu vừa ăn, tận dụng đồ thừa, phân loại rác hữu cơ để ủ phân nếu có điều kiện. Về khẩu phần, các nghiên cứu nhất quán cho thấy thịt bò, thịt trâu (gia súc nhai lại thải mêtan) có phát thải trên mỗi kg cao hơn nhiều so với thịt gà, cá, đậu, rau. Không cần bỏ hẳn món nào — ăn cân đối hơn đã khác.
Nếu nhà có ruộng
Ruộng lúa ngập nước sinh mêtan; đốt rơm rạ ngoài đồng thải khói bụi và khí nhà kính, lại làm mất chất hữu cơ cho đất. Tưới ướt khô xen kẽ, ủ rơm làm phân hoặc trồng nấm rơm là những cách đã được nhiều địa phương áp dụng, vừa giảm phát thải vừa có lợi cho đất và túi tiền. Hỏi trạm khuyến nông nơi mình ở để có hướng dẫn hợp giống, hợp đất.
Những việc nhỏ: vẫn tốt nhưng đừng nhầm tầm cỡ
Rút sạc khi không dùng, từ chối túi nilon, mang bình nước riêng — đều là thói quen tốt, nhất là để giảm rác nhựa. Nhưng xét riêng về khí nhà kính, chúng nhỏ hơn nhiều so với điều hoà, phương tiện đi lại hay khẩu phần ăn. Hiểu đúng tầm cỡ giúp không rơi vào cảm giác "mình đã làm đủ rồi" sau vài việc nhỏ, cũng không nản vì thấy việc nhỏ vô nghĩa.
Trồng cây có bù được không
Cây xanh rất có ích: làm mát phố, giữ đất, che bóng, là nơi sống của chim và côn trùng. Rừng cũng hấp thụ một phần đáng kể CO₂ con người thải ra. Nhưng cây hút CO₂ chậm, cần hàng chục năm mới lớn, và có thể mất đi do cháy, chặt. Trồng cây là việc nên làm, nhưng không thay được việc giảm phát thải từ năng lượng.
Thích ứng: việc cho chính gia đình mình
Dù thế giới giảm phát thải nhanh tới đâu, một phần thay đổi đã "khoá" vào hệ thống khí hậu. Thích ứng không phải là bỏ cuộc mà là sống khôn hơn với khí hậu đang đổi:
- Đọc bản tin cho đúng: hiểu "nắng nóng gay gắt", "rét đậm", "mưa rất to", xác suất mưa, dự báo khí hậu mùa — để sắp xếp công việc, mùa vụ.
- Nhà mát hơn: thông gió, che nắng, vật liệu cách nhiệt, cây xanh — kiến trúc truyền thống của ông bà (hiên rộng, mái dốc, sân trong) có nhiều bài học hợp khí hậu nhiệt đới.
- Để ý người dễ tổn thương trong những đợt nóng, rét bất thường: người già, trẻ nhỏ, người có bệnh nền. Khi có dấu hiệu bất thường về sức khoẻ, đi khám hoặc gọi 115.
- Ruộng vườn: theo khuyến cáo lịch thời vụ, giống chịu nóng, chịu mặn của địa phương.
Với các tình huống thiên tai cụ thể, luôn theo dõi bản tin chính thức và làm theo hướng dẫn của chính quyền địa phương.
Việc ít ai nghĩ tới: hiểu đúng và nói đúng
Một trong những việc có ích nhất lại không tốn điện hay tiền: hiểu đúng khoa học khí hậu và truyền lại cho người xung quanh, nhất là con cháu. Biết phân biệt thời tiết với khí hậu, biết một đợt rét không phủ nhận được xu hướng ấm lên, biết một trận mưa lớn không tự động là "do biến đổi khí hậu", biết con số nào có nguồn và con số nào không. Thông tin sai — theo cả hai hướng, phóng đại lẫn phủ nhận — đều khiến người ta chọn sai việc.
Với học sinh cấp hai, cấp ba, một dự án nhỏ như ghi nhật ký nhiệt độ, lượng mưa ở nhà trong một năm rồi so với số liệu trạm gần nhất là cách học khí hậu thật hơn mọi bài giảng.
Góc nhìn hôm nay: bắt đầu từ đâu
- Xem hoá đơn điện ba tháng hè gần nhất, tìm thiết bị ăn điện nhiều nhất trong nhà.
- Thử một tuần đặt điều hoà cao hơn 2 độ, kết hợp quạt, rồi so số điện.
- Ghi lại lượng đồ ăn bỏ đi trong một tuần — thường nhiều hơn mình nghĩ.
- Đọc phần "Tóm tắt cho nhà hoạch định chính sách" báo cáo nhóm III IPCC AR6, chương về các giải pháp phía người dùng — có bảng tiềm năng giảm phát thải của từng nhóm hành động.
Câu hỏi thường gặp
Mỗi người có thể làm gì để chống biến đổi khí hậu?
Ưu tiên những việc có tác động lớn: tiết kiệm điện (nhất là điều hoà), chọn phương tiện đi lại phát thải thấp, ăn cân đối và giảm lãng phí thực phẩm. Đồng thời hiểu đúng khí hậu để thích ứng cho gia đình và truyền thông tin đúng cho người xung quanh.
Việc nhỏ của một người có ý nghĩa gì không?
Có, khi chọn đúng việc và nhiều người cùng làm. IPCC AR6 đánh giá các thay đổi về phía người dùng có thể góp phần giảm 40–70% phát thải của các lĩnh vực sử dụng cuối vào năm 2050, so với kịch bản cơ sở.
Để điều hoà bao nhiêu độ là tiết kiệm điện?
Khoảng 26°C trở lên, kết hợp quạt, là mức thường được khuyến nghị cho khí hậu nóng ẩm. Mỗi độ tăng thêm thường giúp điều hoà tiết kiệm vài phần trăm điện năng.
Lãng phí thực phẩm liên quan gì tới biến đổi khí hậu?
Thực phẩm bỏ đi mang theo toàn bộ phát thải để sản xuất, vận chuyển, chế biến nó, và khi thối rữa ở bãi rác còn sinh khí mêtan. Theo UNEP, thất thoát và lãng phí thực phẩm chiếm khoảng 8–10% phát thải khí nhà kính toàn cầu.
Trồng cây có đủ để bù phát thải không?
Không đủ. Cây xanh rất có ích và rừng hấp thụ một phần CO₂, nhưng cây lớn chậm và có thể mất do cháy, chặt. Trồng cây nên làm song song, không thay được việc giảm phát thải từ năng lượng.