Mưa lũ miền Trung tháng 10–11: vì sao mưa dồn dập và lũ lên nhanh

Mưa lũ miền Trung dồn vào tháng 10–11 vì đây là lúc nhiều hệ thống gây mưa cùng gặp nhau trên dải đất hẹp: không khí lạnh từ phương bắc, gió đông ẩm từ biển, dải hội tụ nhiệt đới và các cơn bão, áp thấp cuối mùa; tất cả bị dãy Trường Sơn sát biển ép bốc lên, đổ mưa rất lớn. Sông ngắn, dốc và đồng bằng hẹp khiến lượng mưa ấy biến thành lũ chỉ trong vài giờ đến một hai ngày.

Bốn "nhân vật" của một đợt mưa lũ

Không khí lạnh

Từ tháng 10, các đợt không khí lạnh bắt đầu tràn xuống phía nam mạnh hơn. Khi tới Trung Bộ, chúng gặp không khí nóng ẩm còn tồn tại trên Biển Đông. Ranh giới giữa hai khối khí là vùng bất ổn định, nơi không khí ẩm bị đẩy lên.

Gió đông và địa hình

Phía nam rìa áp cao lạnh, gió đông bắc chuyển thành gió đông khi tới miền Trung, thổi gần vuông góc với bờ biển. Dãy Trường Sơn ở nhiều đoạn chỉ cách biển vài chục cây số. Gió ẩm đâm vào núi, bị nâng lên rất nhanh, mưa đổ trên sườn đông.

Dải hội tụ nhiệt đới

Dải hội tụ — vùng gió từ hai bán cầu gặp nhau — dịch chuyển dần về phía Nam theo mùa. Khoảng tháng 9–11 nó thường vắt ngang Trung Bộ và Biển Đông, mang theo mây dày, mưa dai dẳng.

Bão và áp thấp cuối mùa

Mùa bão đổ bộ dịch dần từ Bắc vào Nam. Tháng 9–11, bão và áp thấp hay vào Trung Bộ. Một cơn bão đơn lẻ đã gây mưa lớn; nếu nó đến đúng lúc không khí lạnh tràn về, lượng mưa có thể nhân lên nhiều lần.

Khi các "nhân vật" gặp nhau

Kịch bản mưa lũ lớn nhất ở miền Trung thường là sự kết hợp. Các báo cáo khí tượng thường dùng cụm từ "do ảnh hưởng kết hợp của không khí lạnh với dải hội tụ nhiệt đới" hoặc "hoàn lưu bão kết hợp không khí lạnh". Khi đó, mưa có thể đạt vài trăm milimét mỗi ngày, kéo dài nhiều ngày liên tiếp; có trạm đo được trên 1.000 mm cả đợt.

Vì sao lũ miền Trung lên nhanh

• Sông ngắn, dốc: các sông như Thu Bồn, Hương, Gianh, Trà Khúc chảy từ núi ra biển chỉ vài chục đến hơn trăm cây số. Nước mưa trên núi về tới đồng bằng rất nhanh.
• Đồng bằng hẹp và thấp: không có nhiều chỗ chứa nước.
• Đất đã bão hoà: sau một hai đợt mưa, đất không thấm thêm, gần như toàn bộ nước chảy tràn.
• Cửa sông bị chặn: gió đông thổi vào bờ và triều cường làm nước biển dâng, nước sông thoát ra chậm.

Hậu quả là lũ "lên nhanh, rút nhanh" — khác hẳn lũ đồng bằng sông Cửu Long lên chậm và kéo dài hàng tháng.

Những năm lũ lớn được nhớ tới

Người miền Trung hay nhắc đến trận lũ năm Thìn 1964 (lũ "năm Thìn") ở Quảng Nam, Quảng Ngãi và lân cận, và trận lũ lịch sử đầu tháng 11/1999 ở Thừa Thiên Huế và các tỉnh lân cận, khi mưa nhiều ngày liền đạt mức kỷ lục ở một số trạm. Tháng 10/2020, miền Trung chịu một chuỗi bão và đợt mưa lớn liên tiếp trong vài tuần. Các trận này đều là ví dụ của sự kết hợp nhiều hệ thống thời tiết. Khi tìm hiểu, nên dựa vào số liệu và báo cáo tổng kết của cơ quan khí tượng thuỷ văn thay vì con số truyền miệng.

La Niña và những năm mưa nhiều

Các nghiên cứu khí hậu ở Việt Nam cho thấy trong những năm La Niña, mùa mưa Trung Bộ có xu hướng nhiều mưa hơn và bão hoạt động mạnh hơn ở Biển Đông về cuối mùa. Đây là xu hướng thống kê, không phải năm La Niña nào cũng lũ lớn, và năm không có La Niña vẫn có thể lũ lớn.

Lũ và văn hoá sống chung

Từ lâu, người dân vùng trũng miền Trung đã thích nghi: nhà có gác lửng hoặc tầng cao, ghe xuồng để sẵn, mộ phần đặt trên gò. Vạch lũ khắc trên cột đình, tường chùa, trường học ở Hội An, Huế là "sổ ghi" độ cao các trận lũ qua nhiều thế hệ. Lũ cũng mang phù sa bồi cho đồng ruộng — điều ông bà vẫn nói "lũ đem lại mùa màng năm sau".

Góc nhìn hôm nay: hiểu bản tin mưa lũ

• Bản tin cảnh báo mưa lớn thường ghi tổng lượng mưa cả đợt (ví dụ "200–400 mm, có nơi trên 600 mm") — con số này là cả đợt, không phải mỗi ngày.
• Cụm "mưa to đến rất to" theo quy định là mưa từ khoảng 50 mm/24 giờ trở lên; "rất to" từ khoảng 100 mm/24 giờ.
• Tin lũ trên sông do cơ quan thuỷ văn ra, có cấp báo động I, II, III; theo dõi song song với tin mưa.
• Khi có cảnh báo, luôn làm theo hướng dẫn của chính quyền địa phương.