Mùa khô Tây Nguyên kéo dài khoảng từ tháng 11 đến tháng 4, gần như không mưa, nắng nhiều, gió mùa đông bắc thổi khô qua cao nguyên; cuối mùa (tháng 2–4) đất cạn kiệt nước, hồ chứa xuống thấp, là lúc nắng hạn gay gắt nhất. Những năm El Niño, mưa mùa trước ít và mùa khô kéo dài hơn, hạn hán ở Tây Nguyên thường nặng hơn hẳn.
Vì sao Tây Nguyên khô đến thế
Tây Nguyên là chuỗi cao nguyên nằm ở sườn tây dãy Trường Sơn Nam. Vị trí này quyết định hai mùa đối lập:
- Mùa hè: đón gió mùa tây nam ẩm từ vịnh Thái Lan, Ấn Độ Dương — mưa nhiều, lượng mưa năm phần lớn rơi trong tháng 5–10.
- Mùa đông: gió đông bắc sau khi vượt Trường Sơn đổ xuống phía tây thành gió khô, cộng với vị trí xa biển — gần như không có mưa nhiều tháng liền.
Đây là chiều ngược của chuyện duyên hải miền Trung: khi bờ biển phía đông mưa lũ cuối năm, Tây Nguyên ở sườn bên kia đã bắt đầu mùa khô.
Nhịp mùa khô qua từng tháng
| Tháng (gần đúng) | Thời tiết | Đất và nước |
|---|---|---|
| 11 – 12 | Hết mưa, trời trong, gió mạnh, đêm lạnh | Đất còn ẩm sau mùa mưa, hoa dã quỳ nở |
| 1 – 2 | Khô, nắng, gió, độ ẩm giảm sâu | Bắt đầu tưới cà phê, suối nhỏ cạn dần |
| 3 – 4 | Nóng nhất, khô kiệt, có thể có dông đầu mùa | Hồ chứa thấp, nguy cơ thiếu nước tưới, cháy rừng |
| Cuối 4 – 5 | Những cơn mưa đầu mùa | Bắt đầu hồi phục |
Nắng hạn và cây công nghiệp
Tây Nguyên là vùng trồng cà phê, hồ tiêu, cao su, sầu riêng lớn của Việt Nam. Nhịp mùa khô gắn chặt với các cây này.
Cà phê cần một mùa khô
Cây cà phê vối cần một thời gian khô hạn để phân hoá mầm hoa. Sau đó, người trồng tưới đẫm một lần (gọi là "tưới bung hoa") để hoa nở đồng loạt. Như vậy mùa khô không hoàn toàn là kẻ thù — nó là một phần của chu kỳ sinh trưởng. Nhưng nếu khô quá dài mà thiếu nước tưới, cây kiệt sức, rụng quả non.
Hồ tiêu, sầu riêng
Những cây này cũng cần nước tưới đều đặn trong mùa khô. Khi hồ chứa, giếng khoan cạn, nông dân phải xếp lịch tưới, có năm phải bỏ bớt diện tích.
El Niño và những mùa hạn lịch sử
Các nghiên cứu khí hậu ở Việt Nam cho thấy trong những năm El Niño, lượng mưa ở Tây Nguyên và Nam Trung Bộ có xu hướng thấp hơn trung bình, mùa mưa có thể kết thúc sớm, mùa khô kéo dài. Đợt El Niño mạnh 2015–2016 gắn với một trong những mùa khô khắc nghiệt nhất ở Tây Nguyên và Nam Bộ trong nhiều năm, gây thiếu nước sinh hoạt và thiệt hại lớn cho cây trồng. Mức độ cụ thể từng năm khác nhau; El Niño làm tăng khả năng hạn, không phải lúc nào cũng gây hạn.
Hạn khí tượng, hạn thuỷ văn, hạn nông nghiệp
Các nhà khoa học phân biệt:
- Hạn khí tượng: mưa ít hơn đáng kể so với bình thường trong một thời gian.
- Hạn nông nghiệp: đất thiếu ẩm, cây không đủ nước.
- Hạn thuỷ văn: sông, hồ, nước ngầm xuống thấp.
Ba loại này xảy ra nối tiếp: mưa thiếu trước, đất khô sau, rồi hồ cạn. Vì vậy đôi khi mưa đầu mùa đã tới mà hồ chứa vẫn chưa hồi phục.
Cháy rừng mùa khô
Gió mạnh, độ ẩm thấp, lá khô rụng dày dưới tán rừng khộp (rừng thưa đặc trưng của Đắk Lắk cũ, Gia Lai cũ) và rừng thông — mùa khô là mùa nguy cơ cháy rừng cao nhất ở Tây Nguyên. Phần lớn vụ cháy bắt nguồn từ hoạt động của con người: đốt nương, đốt rác, đốt tổ ong, vứt tàn thuốc. Cơ quan kiểm lâm công bố cấp dự báo cháy rừng hằng ngày trong mùa khô.
Góc nhìn hôm nay: hiểu mùa khô để đi và sống
- Đi Tây Nguyên mùa khô: trời đẹp, đường khô ráo; tháng 11 có dã quỳ, tháng 2–3 có hoa cà phê trắng thơm sau đợt tưới.
- Rừng khộp mùa khô rụng lá, cảnh quan rất khác mùa mưa.
- Theo dõi bản tin về hạn hán, nguồn nước của cơ quan khí tượng thuỷ văn khi có El Niño.
- Tuyệt đối không dùng lửa bừa bãi gần rừng trong mùa khô.
Hồ chứa và nước ngầm: "két nước" mùa khô
Mùa khô ở Tây Nguyên, nguồn nước tưới chủ yếu đến từ hồ chứa, đập dâng và nước ngầm. Những hồ chứa được tích nước trong mùa mưa, rồi xả dần trong mùa khô. Nếu mùa mưa năm trước ít, hồ tích không đầy, mùa khô năm sau sẽ thiếu nước. Vì vậy hạn ở Tây Nguyên có "độ trễ": một mùa mưa kém có thể gây hạn kéo dài sang cả năm sau.
Nước ngầm cũng là nguồn quan trọng; nhiều hộ khoan giếng sâu để tưới cà phê, hồ tiêu. Các nhà quản lý tài nguyên nước cảnh báo khai thác quá mức trong những năm hạn có thể làm mực nước ngầm hạ thấp. Theo dõi bản tin dự báo nguồn nước và lượng mưa mùa của cơ quan khí tượng thuỷ văn giúp nông dân có kế hoạch tưới tiết kiệm từ đầu mùa khô.
Câu hỏi thường gặp
Mùa khô Tây Nguyên từ tháng mấy?
Khoảng từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau. Cuối mùa, tháng 2 đến tháng 4, là lúc khô hạn gay gắt nhất.
Vì sao Tây Nguyên mùa đông lại khô?
Vì Tây Nguyên nằm ở sườn tây Trường Sơn Nam. Gió đông bắc mùa đông vượt núi đổ xuống thành gió khô, trong khi mưa đổ ở sườn đông là duyên hải miền Trung.
El Niño ảnh hưởng Tây Nguyên thế nào?
Trong năm El Niño, Tây Nguyên thường có xu hướng mưa ít hơn, mùa khô dài và gay gắt hơn, nguy cơ hạn hán tăng. Đây là xu hướng, không phải năm nào cũng giống nhau.
Cà phê có cần mùa khô không?
Có. Cà phê vối cần một thời gian khô để phân hoá mầm hoa, sau đó được tưới đẫm để hoa nở đồng loạt. Nhưng khô quá dài mà thiếu nước tưới sẽ làm cây suy yếu.
Hạn hán có mấy loại?
Thường chia thành hạn khí tượng (thiếu mưa), hạn nông nghiệp (đất thiếu ẩm) và hạn thuỷ văn (sông hồ, nước ngầm xuống thấp), xảy ra nối tiếp nhau.