Nghịch nhiệt là khi một lớp không khí ở trên cao lại ấm hơn lớp sát mặt đất, ngược với bình thường; lớp này hoạt động như cái nắp đậy, chặn không khí bên dưới bốc lên, khiến khói bụi, bụi mịn từ xe cộ, đốt rơm rạ, công nghiệp bị giữ lại sát mặt đất, tạo bầu trời mù đục. Ở Hà Nội và đồng bằng Bắc Bộ, nghịch nhiệt hay xuất hiện vào mùa đông và giai đoạn chuyển mùa, là một trong những lý do chất lượng không khí xấu đi rõ rệt vào những tháng cuối năm.
Bình thường: càng lên cao càng lạnh
Trong tầng đối lưu, nhiệt độ thường giảm theo độ cao, trung bình khoảng 0,6°C mỗi 100 m. Nhờ vậy, không khí ấm sát đất (nhẹ hơn) dễ bốc lên, trộn với không khí trên cao, mang theo khói bụi phân tán đi xa. Đó là lý do ngày nắng gió, bầu trời thường trong.
Khi nhiệt độ "đảo ngược"
| Kiểu nghịch nhiệt | Hình thành thế nào | Khi nào hay gặp |
|---|---|---|
| Nghịch nhiệt bức xạ | Đêm quang lặng gió, mặt đất toả nhiệt, lớp không khí sát đất lạnh đi nhanh hơn lớp trên | Đêm và sáng sớm mùa đông, mùa khô; tan khi nắng lên |
| Nghịch nhiệt do không khí lạnh | Khối không khí lạnh nặng luồn xuống dưới, không khí ấm hơn nằm phía trên | Khi không khí lạnh tràn về miền Bắc |
| Nghịch nhiệt do chìm nén | Không khí từ trên cao chìm xuống trong vùng áp cao, nén lại và nóng lên, tạo lớp ấm ở độ cao trung bình | Khi áp cao chi phối kéo dài, trời ít gió |
| Nghịch nhiệt thung lũng | Không khí lạnh ban đêm chảy xuống đáy thung lũng, đọng lại | Thung lũng vùng núi, thành phố trong lòng chảo |
Cái nắp giữ ô nhiễm
Khi có nghịch nhiệt, không khí sát đất không bốc lên được qua lớp ấm phía trên. Mọi thứ thải ra — khói xe, bụi xây dựng, khói đốt rơm rạ, khí thải công nghiệp — bị giữ lại trong một lớp mỏng, có khi chỉ vài trăm mét. Gió lại yếu, nên ô nhiễm không bị thổi đi. Nồng độ bụi mịn PM2.5 tăng lên, bầu trời mờ xám, đứng trên cao nhìn xuống thấy rõ một "lớp mù" trùm lên thành phố.
Đây là lý do cùng một lượng khí thải, có ngày không khí rất xấu, có ngày lại tương đối sạch. Thời tiết quyết định khả năng "pha loãng" của khí quyển.
Vì sao Hà Nội mùa đông hay ô nhiễm
Các phân tích chất lượng không khí của các cơ quan môi trường và nhà khoa học cho thấy bụi mịn ở Hà Nội thường cao vào khoảng tháng 10 đến tháng 3. Ngoài nguồn thải, các yếu tố khí tượng góp phần lớn:
- Nghịch nhiệt xuất hiện thường xuyên hơn, nhất là ban đêm và sáng sớm.
- Gió yếu trong các giai đoạn chuyển tiếp giữa các đợt không khí lạnh.
- Ít mưa, nên không có mưa "rửa" bụi.
- Lớp xáo trộn (lớp không khí sát đất được trộn đều) mỏng hơn mùa hè.
Ngược lại, mùa hè có đối lưu mạnh, mưa nhiều nên không khí thường sạch hơn. Khi một đợt không khí lạnh mạnh tràn về với gió mạnh, ô nhiễm cũng thường giảm nhanh.
Mù khói, sương mù và mù ẩm
- Sương mù: giọt nước nhỏ, độ ẩm gần 100%, màu trắng, thường tan khi nắng lên.
- Mù ẩm: giọt nước rất nhỏ, tầm nhìn 1–10 km.
- Mù khói (haze, smog): hạt bụi, khói khô, màu xám vàng, có thể kéo dài cả ngày.
Trong thực tế, ba thứ thường trộn vào nhau: hạt bụi hút ẩm làm sương mù dày và bẩn hơn.
Theo dõi chất lượng không khí
Chỉ số chất lượng không khí (AQI) do các trạm quan trắc công bố, có thể xem trên trang của cơ quan môi trường và nhiều ứng dụng. Khi AQI ở mức kém hoặc xấu, các khuyến cáo y tế phổ biến là: hạn chế hoạt động gắng sức ngoài trời, nhất là sáng sớm; đeo khẩu trang lọc bụi mịn đúng loại; người có bệnh hô hấp, tim mạch, trẻ nhỏ, người già cần chú ý đặc biệt.
Góc nhìn hôm nay: đọc trời để tránh bụi
- Sáng sớm lặng gió, trời mờ đục sau đêm quang: dấu hiệu nghịch nhiệt bức xạ, bụi thường cao nhất lúc này.
- Nghe bản tin không khí lạnh mạnh, gió đông bắc cấp 3–4: thường là ngày không khí sạch hơn.
- Hạn chế đốt rác, đốt rơm rạ, nhất là những ngày lặng gió — khói sẽ không bay đi được.
Nhìn thấy nghịch nhiệt bằng mắt
Có những lúc ta có thể "thấy" nghịch nhiệt mà không cần dụng cụ. Buổi sáng mùa đông lặng gió, khói từ ống khói nhà máy, bếp rơm bay lên một đoạn rồi dừng lại, toả ngang thành một lớp phẳng như tấm khăn — đó là lúc khói chạm tới lớp không khí ấm phía trên và không lên được nữa. Đứng trên đồi cao hoặc tầng cao toà nhà nhìn xuống, thấy thành phố như chìm trong một "hồ" mù xám có mặt trên phẳng, trong khi phía trên bầu trời trong xanh.
Ở vùng núi, cảnh "biển mây" trong thung lũng mà người đi săn mây yêu thích cũng thường gắn với nghịch nhiệt: không khí lạnh, ẩm đọng dưới đáy thung lũng, mây sương nằm dưới, đỉnh núi ở trên nắng ráo.
Câu hỏi thường gặp
Nghịch nhiệt là gì?
Nghịch nhiệt là khi một lớp không khí ở trên cao ấm hơn lớp sát mặt đất, ngược với bình thường. Lớp này chặn không khí bên dưới bốc lên, giữ khói bụi lại sát mặt đất.
Vì sao mùa đông Hà Nội ô nhiễm hơn mùa hè?
Ngoài nguồn thải, mùa đông hay có nghịch nhiệt, gió yếu, ít mưa và lớp xáo trộn mỏng, khiến bụi mịn không phân tán được. Mùa hè đối lưu mạnh và mưa nhiều làm không khí sạch hơn.
Mù khói khác sương mù thế nào?
Sương mù gồm giọt nước nhỏ, màu trắng, thường tan khi nắng lên. Mù khói gồm hạt bụi và khói khô, màu xám vàng, có thể kéo dài cả ngày.
Khi nào không khí trong lành hơn?
Thường sau khi có mưa hoặc khi đợt không khí lạnh mạnh tràn về với gió lớn, làm bụi bị rửa trôi hoặc thổi đi.
Nghịch nhiệt có nguy hiểm không?
Bản thân nghịch nhiệt không nguy hiểm, nhưng nó làm ô nhiễm tích tụ, ảnh hưởng sức khoẻ, nhất là người có bệnh hô hấp, tim mạch, trẻ nhỏ và người già.