Có, với một số loại: nắng nóng cực đoan và mưa lớn cực đoan đã trở nên thường xuyên và dữ dội hơn trên phần lớn thế giới, và IPCC AR6 kết luận nguyên nhân chính là con người. Nhưng không phải mọi hiện tượng đều tăng: số cơn bão mỗi năm không có xu hướng tăng rõ, còn rét cực đoan thì nhìn chung giảm. Câu trả lời đúng phụ thuộc từng loại thời tiết.
"Cực đoan" nghĩa là gì trong khoa học
Trong đời thường, "thời tiết cực đoan" là bất cứ thứ gì gây sốc: nóng chảy mỡ, mưa ngập phố, bão to. Trong khí hậu học, nó có nghĩa thống kê chặt hơn: một hiện tượng hiếm so với khí hậu của chính nơi đó. Ví dụ "nắng nóng 10 năm có một" là mức nóng mà trong khí hậu cũ, trung bình mười năm mới gặp một lần.
Cách định nghĩa này giải thích vì sao 38°C ở Hà Nội là đáng kể, còn ở vùng sa mạc thì bình thường; và vì sao 10°C ở Thành phố Hồ Chí Minh sẽ là "cực đoan lạnh" dù với Sa Pa chỉ là đêm mùa đông bình thường.
IPCC nói gì: bảng số đáng nhớ nhất
Báo cáo nhóm I IPCC AR6 (2021) tính xem những hiện tượng "10 năm có một" trong khí hậu cuối thế kỷ 19 nay xảy ra thường xuyên hơn bao nhiêu lần, và sẽ ra sao nếu Trái Đất ấm thêm. Số dưới đây là trung bình toàn cầu trên đất liền.
| Hiện tượng "10 năm có một" (khí hậu 1850–1900) | Hiện nay (ấm ~1°C) | Ấm 1,5°C | Ấm 2°C | Ấm 4°C |
|---|---|---|---|---|
| Nắng nóng cực đoan — số lần | 2,8 lần | 4,1 lần | 5,6 lần | 9,4 lần |
| Nắng nóng cực đoan — nóng hơn | +1,2°C | +1,9°C | +2,6°C | +5,1°C |
| Mưa lớn trong ngày — số lần | 1,3 lần | 1,5 lần | 1,7 lần | 2,7 lần |
| Mưa lớn trong ngày — nhiều nước hơn | +6,7% | +10,5% | +14% | +30% |
| Hạn nông nghiệp (ở vùng đang khô đi) — số lần | 1,7 lần | 2,0 lần | 2,4 lần | 4,1 lần |
Hai điểm đáng để ý. Một: nắng nóng tăng nhanh nhất — loại cực đoan hiếm hơn ("50 năm có một") còn tăng mạnh hơn nữa, theo cùng báo cáo khoảng 4,8 lần ở mức ấm hiện nay. Hai: mỗi phần mười độ đều có ý nghĩa; khác biệt giữa 1,5°C và 2°C không nhỏ.
Từng loại hiện tượng: tăng, giảm hay chưa rõ
Nắng nóng: tăng rõ nhất
Đây là thay đổi chắc chắn nhất. Khi nhiệt độ trung bình dịch lên, phần "đuôi nóng" của phân bố nhiệt dịch theo, nên ngày nóng bất thường nhiều hơn hẳn. Ở Việt Nam, các bản kịch bản biến đổi khí hậu của Bộ Tài nguyên và Môi trường ghi nhận số ngày nắng nóng có xu hướng tăng ở phần lớn các vùng. Kỷ lục 44,2°C ở Tương Dương (Nghệ An) tháng 5/2023 nằm trong bức tranh đó, dù một kỷ lục riêng lẻ không tự nó chứng minh điều gì.
Mưa lớn: dữ hơn
Không khí ấm hơn 1°C giữ được khoảng 7% hơi nước nhiều hơn. Khi điều kiện gây mưa xuất hiện, lượng nước "vắt" ra được lớn hơn. Đó là lý do mưa cực đoan tăng ngay cả ở những nơi tổng lượng mưa năm không đổi hoặc giảm — trời có thể ít ngày mưa hơn nhưng mỗi trận dữ hơn.
Bão: không nhiều hơn, nhưng cơn mạnh chiếm tỉ lệ lớn hơn
Theo IPCC AR6, tỉ lệ bão rất mạnh (cấp 4–5 theo thang Saffir-Simpson của Mỹ, gió duy trì từ khoảng 209 km/h — ở Việt Nam đã thuộc loại siêu bão) nhiều khả năng đã tăng trong bốn thập kỷ qua trên toàn cầu, và dự tính sẽ tiếp tục tăng. Lượng mưa do bão gây ra cũng được dự tính tăng. Ngược lại, tổng số cơn bão mỗi năm trên thế giới được dự tính giữ nguyên hoặc giảm. Ở Tây Bắc Thái Bình Dương, IPCC ghi nhận vị trí bão đạt cường độ cực đại đã dịch dần về phía bắc. Với riêng Biển Đông, chuỗi số liệu và nghiên cứu chưa đủ để nói chắc về xu hướng.
Rét: ít hơn, nhưng chưa hết
Cực đoan lạnh nhìn chung giảm và bớt gay gắt. Số ngày rét đậm, rét hại ở miền Bắc Việt Nam có xu hướng giảm theo số liệu trạm. Nhưng các đợt rét lịch sử vẫn có thể xảy ra trong một khí hậu ấm lên — như tháng 1/2016, khi tuyết rơi ở Sa Pa, Mẫu Sơn và nhiều vùng núi phía Bắc. Rét hiếm hơn không có nghĩa là hết rét.
Hạn hán: tuỳ vùng
Hạn nông nghiệp tăng ở một số vùng trên thế giới (Địa Trung Hải, tây Bắc Mỹ…). Với Việt Nam, hạn chịu chi phối mạnh bởi El Niño và biến động mưa từng năm; xu hướng dài hạn khác nhau giữa các vùng.
Lốc, dông, mưa đá: khó nói
Đây là các hiện tượng nhỏ, ngắn, khó đo đầy đủ bằng mạng trạm. IPCC đánh giá độ tin cậy về xu hướng của chúng còn thấp.
Vì sao cảm giác "dạo này cái gì cũng cực đoan"
Một phần cảm giác này đúng, như các số liệu trên. Nhưng có ba thứ khác làm nó mạnh lên, đáng tách bạch:
- Điện thoại ở khắp nơi. Một cơn lốc ở một xã vùng núi hai mươi năm trước có thể chỉ được báo địa phương nhắc; nay có video lan khắp mạng trong vài giờ.
- Nhiều người và tài sản hơn ở nơi rủi ro. Thành phố mở rộng ra vùng trũng, nhà xây sát sông, sát biển. Cùng một trận mưa, thiệt hại hôm nay lớn hơn vì nhiều thứ hơn nằm trên đường nước.
- Trí nhớ ngắn. Ai cũng nhớ rõ trận gần nhất, ít người nhớ chính xác trận cách đây ba mươi năm. Đó là lý do khí hậu học dựa vào chuỗi số liệu, không dựa vào ký ức.
Vì vậy "thiệt hại do thiên tai tăng" chưa đủ để kết luận "thiên tai tăng" — phải xem số liệu khí tượng, không chỉ số liệu thiệt hại.
Khoa học quy kết: một trận cụ thể có "do" biến đổi khí hậu không
Trước đây, câu trả lời chuẩn là "không thể quy một hiện tượng đơn lẻ cho biến đổi khí hậu". Khoảng hai thập kỷ gần đây, ngành khoa học quy kết (attribution) đã tiến bộ đủ để trả lời một câu hỏi khác, chính xác hơn: biến đổi khí hậu đã làm hiện tượng này có khả năng xảy ra cao hơn bao nhiêu lần, hoặc mạnh hơn bao nhiêu?
Cách làm: chạy mô hình khí hậu nhiều lần cho hai thế giới — thế giới thật hiện nay và một thế giới giả định không có khí nhà kính do con người — rồi so tần suất của hiện tượng. Các nhóm như World Weather Attribution công bố phân tích cho nhiều đợt nóng, mưa lớn, hạn hán trên thế giới, thường chỉ vài tuần sau sự kiện.
Kết quả khác nhau theo loại: nắng nóng thường cho tín hiệu rất rõ; mưa lớn thường có tín hiệu nhưng yếu hơn; có những sự kiện mà phân tích không tìm thấy dấu hiệu rõ của biến đổi khí hậu. Một nghiên cứu trung thực luôn công bố cả những kết quả "không thấy".
Góc nhìn hôm nay: hỏi đúng câu
Khi đọc tin "đợt nóng chưa từng có", "mưa lịch sử", có thể tự hỏi ba câu:
- So với chuỗi số liệu bao nhiêu năm, ở trạm nào? "Lịch sử" của trạm mới đặt 20 năm khác "lịch sử" của trạm có số liệu từ đầu thế kỷ 20.
- Là cực đoan của nhiệt độ, lượng mưa, hay của thiệt hại?
- Có phân tích quy kết nào cho sự kiện này chưa, và nó nói "nhiều lần hơn" hay "không thấy rõ"?
Với từng trận cụ thể đang tới, thứ cần theo dõi vẫn là bản tin chính thức của cơ quan khí tượng và hướng dẫn của chính quyền địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Thời tiết cực đoan có nhiều hơn không?
Nắng nóng cực đoan và mưa lớn cực đoan đã tăng trên phần lớn đất liền thế giới, theo IPCC AR6. Rét cực đoan nhìn chung giảm. Tổng số bão không tăng rõ, nhưng tỉ lệ bão rất mạnh và lượng mưa do bão nhiều khả năng tăng.
Biến đổi khí hậu có làm bão nhiều hơn không?
Không hẳn. IPCC dự tính tổng số bão toàn cầu giữ nguyên hoặc giảm, nhưng tỉ lệ bão mạnh nhất tăng và mưa trong bão nhiều hơn. Với riêng Biển Đông, số liệu chưa đủ để nói chắc xu hướng.
Vì sao trời ấm lên mà vẫn có đợt rét kỷ lục?
Vì thời tiết vẫn dao động rất mạnh quanh mức trung bình. Ấm lên làm các đợt rét hiếm hơn và bớt gay gắt về trung bình, nhưng không xoá hẳn chúng, như đợt tuyết rơi ở Sa Pa, Mẫu Sơn tháng 1/2016.
Vì sao mưa lớn hơn khi trời ấm lên?
Không khí ấm hơn 1°C giữ được khoảng 7% hơi nước nhiều hơn, nên khi gặp điều kiện gây mưa, lượng nước rơi xuống lớn hơn. Vì vậy mưa cực đoan có thể tăng ngay cả khi tổng mưa năm không tăng.
Có thể nói một trận mưa lũ là do biến đổi khí hậu không?
Không nên nói đơn giản như vậy. Khoa học quy kết trả lời câu hỏi chính xác hơn: biến đổi khí hậu đã làm sự kiện đó có khả năng xảy ra cao hơn bao nhiêu lần, hoặc mạnh hơn bao nhiêu. Kết quả khác nhau theo từng sự kiện.