Vì sao tháng 5, tháng 6 là lúc nắng nóng gay gắt nhất miền Bắc

Tháng 5–6 thường có những đợt nắng nóng gay gắt nhất ở miền Bắc vì lúc này Mặt Trời đi qua thiên đỉnh, ngày dài nhất năm, trong khi mùa mưa chưa ổn định và gió tây khô nóng còn hoạt động; còn nhiệt độ trung bình tháng cao nhất thường rơi vào tháng 6–7. Tức là "đỉnh nóng" của các ngày cực đoan và "đỉnh nóng" của trung bình tháng không hoàn toàn trùng nhau.

Mặt Trời đi qua đỉnh đầu

Hà Nội ở khoảng vĩ độ 21°B, phía nam chí tuyến Bắc (23°26'B). Mỗi năm Mặt Trời lên thiên đỉnh (chiếu vuông góc giữa trưa) ở Hà Nội hai lần: khoảng cuối tháng 5 khi đi lên, và khoảng giữa tháng 7 khi đi xuống. Giữa hai lần đó là hạ chí (khoảng 21/6), ngày dài nhất năm.

Tia nắng vuông góc và ngày dài nghĩa là mặt đất nhận nhiều năng lượng nhất trong năm. Với các tỉnh phía nam hơn, hai lần thiên đỉnh cách xa nhau hơn và lần đầu đến sớm hơn — ví dụ ở TP.HCM (khoảng 10–11°B) Mặt Trời lên thiên đỉnh khoảng giữa tháng 4 và cuối tháng 8.

Vì sao không phải tháng 6 là nóng nhất tuyệt đối

Nếu chỉ có Mặt Trời, tháng có nắng chiếu mạnh nhất sẽ là tháng nóng nhất. Nhưng còn mây, mưa, gió:

Số liệu khí hậu Hà Nội cho thấy nhiệt độ trung bình tháng 6 và tháng 7 xấp xỉ nhau, khoảng 29–30°C, cao nhất năm. Nhưng những ngày đạt 39–40°C thường xuất hiện trong các đợt nắng nóng tháng 5, tháng 6.

Độ trễ nhiệt: trái đất cần thời gian để nóng lên

Giống như nồi nước trên bếp không sôi ngay khi bật lửa, mặt đất và biển cần thời gian để tích nhiệt. Vì vậy nhiệt độ trung bình cao nhất thường đến muộn hơn ngày nắng mạnh nhất vài tuần. Hiện tượng này gọi là độ trễ mùa. Ở vùng gần biển, độ trễ lớn hơn vì nước biển nóng lên chậm.

Gió tây khô nóng tràn ra Bắc Bộ

Tháng 5–6 cũng là cao điểm của gió tây nam khô nóng (gió Lào) ở Bắc Trung Bộ. Khi áp thấp nóng phía tây mở rộng mạnh, gió tây có thể lan ra đồng bằng Bắc Bộ, đẩy nhiệt độ Hà Nội lên 38–40°C, độ ẩm buổi trưa xuống thấp. Những ngày như vậy thường nắng chói, ít mây, đêm vẫn oi.

Áp cao cận nhiệt: "nắp vung" trên đầu

Thêm một yếu tố là áp cao cận nhiệt đới Tây Thái Bình Dương. Khi nó lấn sâu về phía tây trên tầng cao, không khí đi xuống, nóng lên, mây khó phát triển. Kết hợp với áp thấp nóng ở tầng thấp, có thể tạo những đợt nắng nóng kéo dài cả tuần.

Từ tháng 7 trở đi: nóng ẩm thay cho nóng khô

Khi gió mùa đông nam và dải hội tụ lên phía bắc, mưa dông nhiều hơn, mây che bớt nắng, không khí ẩm. Nhiệt độ cao nhất ngày giảm bớt, nhưng độ ẩm cao khiến cảm giác oi bức vẫn nặng nề. Tháng 7, tháng 8 ở Hà Nội ít ngày 39°C hơn tháng 6, nhưng không hề "mát".

Góc nhìn hôm nay: chuẩn bị cho đỉnh nóng

• Tháng 5–6 là lúc cần chuẩn bị kỹ nhất: kiểm tra quạt, điều hoà, rèm che nắng phía tây.
• Thi cử cuối cấp, các kỳ thi tháng 6 thường rơi vào đợt nóng — nhắc trẻ uống đủ nước, tránh nắng trưa.
• Người làm nông nên tận dụng sáng sớm; lúa chiêm thu hoạch tháng 5–6 cũng cần tính lịch tránh nắng gắt.
• Theo dõi bản tin "đợt nắng nóng" để sắp xếp việc ngoài trời.

So sánh với miền Nam và miền Trung

Có thể thấy "tháng nóng nhất" dịch dần từ Nam ra Bắc theo đường đi của Mặt Trời và thời điểm bắt đầu mùa mưa: Nam Bộ nóng nhất trước khi mưa đến vào tháng 5; miền Bắc nóng nhất khi Mặt Trời đã lên cao nhất và gió tây còn hoạt động.