Bão hình thành trên vùng biển nhiệt đới có nhiệt độ nước mặt từ khoảng 26,5°C trở lên: hơi nước bốc lên rất mạnh, ngưng tụ thành mây dông và giải phóng nhiệt, làm không khí nóng bốc lên tiếp, áp suất ở giữa giảm, gió từ xung quanh xoáy vào nhờ lực Coriolis do Trái Đất tự quay. Khi vòng tuần hoàn này tự duy trì được, một vùng mây dông lộn xộn trở thành áp thấp nhiệt đới, rồi thành bão. Bão là một "cỗ máy nhiệt" chạy bằng nhiên liệu là hơi nước của biển ấm.
Sáu điều kiện cần cho một cơn bão
| Điều kiện | Vì sao cần |
|---|---|
| Nước biển ấm, khoảng từ 26,5°C, lớp nước ấm đủ sâu | Cung cấp hơi nước và nhiệt, "nhiên liệu" của bão |
| Cách xích đạo khoảng từ 5° vĩ độ trở lên | Lực Coriolis đủ mạnh để tạo chuyển động xoáy; sát xích đạo gần như không có bão |
| Không khí ẩm ở tầng giữa | Không khí khô lọt vào sẽ làm mây dông yếu đi |
| Gió ít thay đổi theo độ cao (gió đứt yếu) | Gió đứt mạnh "xé" đỉnh mây, ngăn bão tổ chức thành khối thẳng đứng |
| Khí quyển bất ổn định | Để không khí bốc lên mạnh, tạo mây dông cao |
| Một nhiễu động ban đầu | Như sóng đông, rãnh áp thấp, dải hội tụ — "mồi lửa" để mây dông tập trung |
Đây là bộ điều kiện được nhà khí tượng William Gray tổng kết từ thập niên 1960–1970 và vẫn được dùng làm nền trong sách giáo khoa khí tượng.
Từ cụm mây đến cơn bão
Giai đoạn nhiễu động
Ban đầu chỉ là một vùng mây dông rải rác trên biển, áp suất thấp hơn chút ít. Phần lớn nhiễu động như vậy tan đi, chỉ một số nhỏ phát triển tiếp.
Áp thấp nhiệt đới
Khi mây dông bắt đầu xoay quanh một tâm, có hoàn lưu khép kín và gió mạnh nhất gần tâm đạt cấp 6–7 (khoảng 39–61 km/h), hệ thống được gọi là áp thấp nhiệt đới.
Bão
Nếu tiếp tục mạnh lên, gió đạt cấp 8 trở lên (từ khoảng 62 km/h), áp thấp nhiệt đới thành bão. Các dải mây xoắn ốc hình thành rõ, và ở những cơn mạnh, mắt bão xuất hiện ở giữa.
Cỗ máy nhiệt hoạt động thế nào
- Gió mạnh trên mặt biển ấm làm nước bốc hơi rất nhiều.
- Không khí ẩm xoáy vào tâm, bốc lên trong thành mắt bão.
- Hơi nước ngưng tụ thành mây mưa, giải phóng "nhiệt ẩn" — lượng nhiệt khổng lồ đã dùng để làm nước bay hơi.
- Nhiệt đó làm lõi bão ấm lên, không khí nhẹ đi, áp suất ở tâm giảm thêm.
- Chênh lệch áp suất lớn hơn làm gió xoáy vào mạnh hơn, lại bốc thêm hơi nước — vòng lặp tự khuếch đại.
Ở đỉnh bão (độ cao trên 12–15 km), không khí toả ra ngoài. Nếu "ống xả" phía trên thông thoáng, bão càng mạnh.
Vì sao bão xoay ngược chiều kim đồng hồ
Ở Bắc Bán Cầu, lực Coriolis làm không khí chuyển động lệch về bên phải. Khi gió từ xung quanh dồn vào tâm áp thấp, nó bị lệch sang phải, tạo thành vòng xoáy ngược chiều kim đồng hồ (nhìn từ trên xuống). Ở Nam Bán Cầu thì ngược lại, bão xoay theo chiều kim đồng hồ. Đó cũng là lý do gần xích đạo, nơi lực Coriolis gần bằng 0, bão rất hiếm hình thành.
Bão ở Biển Đông đến từ đâu
- Từ Tây Bắc Thái Bình Dương: phần lớn bão ảnh hưởng Việt Nam hình thành ở phía đông Philippines, vượt qua Philippines rồi đi vào Biển Đông. Đây là vùng biển sinh nhiều bão nhất thế giới.
- Hình thành ngay trên Biển Đông: một số áp thấp, bão sinh ra ngay trong Biển Đông, nhất là gần quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa. Những cơn này thường có quãng đường ngắn, thời gian cảnh báo ít.
Bão yếu đi và tan khi nào
Bão mất nhiên liệu khi:
- Đi vào đất liền: không còn hơi nước từ biển, ma sát với mặt đất làm gió giảm.
- Đi qua vùng biển lạnh hơn (ví dụ khi lên vĩ độ cao, hoặc gặp vùng nước bị chính bão trước khuấy lạnh).
- Gặp không khí lạnh khô hoặc gió đứt mạnh.
Khi suy yếu thành áp thấp nhiệt đới rồi vùng áp thấp, mưa do hoàn lưu bão vẫn có thể kéo dài và rất lớn, nhất là khi gặp núi hoặc không khí lạnh.
Góc nhìn hôm nay: theo dõi một cơn bão ra đời
- Ảnh mây vệ tinh trên trang của cơ quan khí tượng cho thấy rõ quá trình một cụm mây trở thành vòng xoáy có mắt.
- Bản tin "vùng áp thấp" là dấu hiệu sớm; theo dõi tiếp khả năng mạnh lên thành áp thấp nhiệt đới.
- Trang của Cơ quan Khí tượng Nhật Bản (JMA) — trung tâm khu vực về bão của WMO cho vùng này — công bố vị trí và cường độ bão hằng giờ, có thể so sánh với bản tin Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Bão hình thành như thế nào?
Bão hình thành trên biển nhiệt đới ấm từ khoảng 26,5°C. Hơi nước bốc lên, ngưng tụ giải phóng nhiệt, làm áp suất ở tâm giảm; gió xoáy vào nhờ lực Coriolis, tạo vòng lặp tự mạnh lên.
Vì sao bão chỉ hình thành trên biển?
Vì bão cần lượng hơi nước và nhiệt khổng lồ từ mặt biển ấm. Trên đất liền không có nguồn này, nên bão vào bờ sẽ suy yếu.
Vì sao xích đạo không có bão?
Vì lực Coriolis ở gần xích đạo gần bằng 0, không đủ để tạo chuyển động xoáy. Bão thường hình thành cách xích đạo từ khoảng 5° vĩ độ trở lên.
Vì sao bão xoay ngược chiều kim đồng hồ?
Ở Bắc Bán Cầu, lực Coriolis làm gió dồn vào tâm bị lệch sang phải, tạo vòng xoáy ngược chiều kim đồng hồ. Ở Nam Bán Cầu bão xoay theo chiều kim đồng hồ.
Bão ảnh hưởng Việt Nam thường hình thành ở đâu?
Phần lớn hình thành ở Tây Bắc Thái Bình Dương, phía đông Philippines, rồi đi vào Biển Đông. Một số áp thấp, bão hình thành ngay trên Biển Đông.