Việt Nam đo sức gió của bão theo thang Beaufort mở rộng, từ cấp 0 (lặng gió) đến cấp 17 (trên 200 km/h): áp thấp nhiệt đới cấp 6–7, bão cấp 8–9, bão mạnh cấp 10–11, bão rất mạnh cấp 12–15, siêu bão từ cấp 16 trở lên. Thang này khác thang Saffir-Simpson 5 cấp của Mỹ mà phim ảnh, báo nước ngoài hay nhắc, nên "bão cấp 5" theo kiểu Mỹ không phải "bão cấp 5" theo kiểu Việt Nam.
Thang Beaufort ra đời thế nào
Năm 1805, sĩ quan hải quân Anh Francis Beaufort đặt ra thang đo gió dựa trên quan sát mặt biển và tác động lên cánh buồm, để thuỷ thủ báo gió thống nhất. Thang gốc có 13 cấp (0–12). Về sau, thang được gắn với tốc độ gió đo bằng máy và mở rộng thêm các cấp 13–17 cho bão mạnh, như cách Việt Nam và một số nước châu Á dùng.
Bảng cấp gió Beaufort (dùng ở Việt Nam)
| Cấp | Tốc độ (km/h, gần đúng) | Tên gọi / tác động trên đất liền |
|---|---|---|
| 0–3 | Dưới 20 | Lặng đến gió nhẹ; lá cây lay động |
| 4–5 | 20–38 | Gió vừa; cành nhỏ lay, bụi bay |
| 6 | 39–49 | Gió mạnh; cành lớn lay, khó che ô — mức áp thấp nhiệt đới |
| 7 | 50–61 | Cây lớn lay, đi ngược gió khó |
| 8 | 62–74 | Cành nhỏ gãy — bắt đầu gọi là bão |
| 9 | 75–88 | Tốc mái nhà tạm, ngói |
| 10–11 | 89–117 | Bão mạnh; cây bật gốc, nhà yếu hư hại |
| 12–13 | 118–149 | Bão rất mạnh; sức phá hoại lớn |
| 14–15 | 150–183 | Bão rất mạnh; phá huỷ nặng |
| 16–17 | 184 trở lên | Siêu bão; sức tàn phá cực lớn |
Ranh giới tốc độ giữa các cấp làm tròn theo bảng thường dùng trong bản tin; tra cứu chính xác dùng văn bản quy định chuyên ngành.
Thang Saffir-Simpson: vì sao không giống
Trung tâm Bão Quốc gia Mỹ (NHC) dùng thang Saffir-Simpson, chỉ áp dụng cho bão đã mạnh (hurricane), với 5 cấp:
- Cấp 1: khoảng 119–153 km/h
- Cấp 2: khoảng 154–177 km/h
- Cấp 3: khoảng 178–208 km/h
- Cấp 4: khoảng 209–251 km/h
- Cấp 5: từ khoảng 252 km/h
Như vậy "hurricane cấp 1" của Mỹ tương đương khoảng cấp 12–13 Beaufort, còn "cấp 5" của Mỹ mạnh hơn cả cấp 17. Khi đọc tin quốc tế, cần để ý đang dùng thang nào. Thêm nữa, Mỹ tính gió trung bình 1 phút, trong khi Nhật Bản, Việt Nam tính theo gió trung bình dài hơn (thường 2 phút hoặc 10 phút tuỳ quy định), nên số liệu của các cơ quan hay chênh nhau.
Gió mạnh nhất và gió giật
Bản tin bão luôn có hai con số: "sức gió mạnh nhất vùng gần tâm bão mạnh cấp 12 (118–133 km/h), giật cấp 15". Cấp đầu là gió trung bình mạnh nhất, cấp sau là gió giật — những cú gió tức thời mạnh hơn trong vài giây. Gió giật thường gây hư hại nhiều vì tác động đột ngột lên mái nhà, cây cối.
Cấp bão và cấp độ rủi ro thiên tai
Cần phân biệt cấp gió của bão với "cấp độ rủi ro thiên tai". Cấp độ rủi ro (cấp 3, 4, 5) do cơ quan khí tượng công bố theo quy định của Thủ tướng Chính phủ, xét cả cường độ bão lẫn khu vực chịu ảnh hưởng (trên biển, ven biển hay đất liền). Một cơn bão cấp 12 vào đất liền có rủi ro khác với cơn cùng cấp chỉ ở ngoài khơi.
Nhận biết cấp gió bằng mắt
Thang Beaufort ban đầu là thang quan sát. Ngày nay vẫn có thể ước lượng:
- Cấp 4–5: cờ bay phần phật, cành nhỏ lay mạnh.
- Cấp 6: dây điện rít, che ô khó.
- Cấp 7: cả cây lớn lay động, đi bộ ngược gió vất vả.
- Cấp 8 trở lên: cành gãy, đi lại ngoài trời nguy hiểm.
Góc nhìn hôm nay: đọc con số trong bản tin bão
- Nhìn cả cấp gió mạnh nhất lẫn cấp giật.
- Để ý bán kính gió mạnh: "bán kính gió mạnh từ cấp 6 khoảng 200 km tính từ tâm" — nghĩa là vùng nguy hiểm rộng hơn nhiều so với vị trí tâm.
- Tin quốc tế dùng thang khác; tin chính thức để hành động là tin của cơ quan khí tượng Việt Nam.
Cấp sóng đi kèm cấp gió
Trên biển, thang Beaufort ban đầu được mô tả bằng hình dạng mặt biển. Đến nay, bản tin biển vẫn ghi độ cao sóng đi kèm cấp gió. Một số mức thường gặp (gần đúng, ở vùng biển mở khi gió thổi đủ lâu):
- Gió cấp 5: sóng khoảng 2 m, nhiều đầu sóng bạc.
- Gió cấp 6–7: sóng khoảng 3–4 m, bọt sóng bị gió thổi thành vệt.
- Gió cấp 8–9: sóng khoảng 5–7 m, bọt trắng dày đặc.
- Gió cấp 10 trở lên: sóng rất lớn, mặt biển trắng xoá, tầm nhìn giảm do bụi nước.
Gần bờ và trong vịnh kín, sóng thường thấp hơn do vùng gió thổi ngắn; nhưng ở cửa sông, nơi sóng gặp dòng chảy ngược, sóng có thể dựng đứng nguy hiểm hơn. Vì vậy cùng một cấp gió, mức nguy hiểm với tàu thuyền còn tuỳ vùng biển.
Câu hỏi thường gặp
Bão cấp 12 là bao nhiêu km/h?
Theo thang Beaufort dùng ở Việt Nam, gió cấp 12 khoảng 118–133 km/h. Đây là mức bão rất mạnh.
Siêu bão là cấp mấy?
Ở Việt Nam, siêu bão là bão có sức gió mạnh nhất từ cấp 16 trở lên, tức từ khoảng 184 km/h.
Bão cấp 5 của Mỹ bằng cấp mấy ở Việt Nam?
Bão cấp 5 theo thang Saffir-Simpson có gió từ khoảng 252 km/h, mạnh hơn cả cấp 17 Beaufort. Hai thang đo khác nhau nên không thể đổi trực tiếp số cấp.
Gió giật là gì?
Gió giật là những cú gió tức thời mạnh hơn gió trung bình, kéo dài vài giây. Bản tin bão luôn ghi kèm cấp gió giật, thường cao hơn cấp gió mạnh nhất 2–3 cấp.
Thang Beaufort do ai đặt ra?
Do sĩ quan hải quân Anh Francis Beaufort đặt ra năm 1805, ban đầu dựa trên quan sát mặt biển và cánh buồm, sau gắn với tốc độ gió đo bằng máy.