Bão không tự đi mà bị "dòng dẫn đường" — gió ở tầng giữa và trên cao của khí quyển — đẩy đi, chủ yếu men theo rìa của áp cao cận nhiệt đới; đường đi khó đoán khi các dòng dẫn đường yếu, mâu thuẫn nhau hoặc thay đổi, khiến bão đi chậm, đứng yên, đổi hướng hay đi vòng. Nhờ vệ tinh và mô hình số, sai số dự báo vị trí bão 24 giờ của các trung tâm lớn đã giảm mạnh so với vài thập niên trước, nhưng vẫn còn hàng chục km — đủ để đổi nơi đổ bộ.
Bão như chiếc lá trên dòng sông
Hình dung cơn bão như một chiếc lá xoay tròn trôi trên sông. Chiếc lá tự xoay, nhưng hướng trôi do dòng nước quyết định. Với bão, "dòng nước" là gió ở các tầng khí quyển từ khoảng 3 đến 10 km. Các nhà dự báo gọi đó là dòng dẫn đường.
Những "người cầm lái" của bão
| Hệ thống | Tác động lên đường đi |
|---|---|
| Áp cao cận nhiệt đới Tây Thái Bình Dương | Bão men theo rìa nam rồi rìa tây, thường đi hướng tây hoặc tây tây bắc vào Biển Đông |
| Rãnh áp thấp trên cao ở vĩ độ trung bình | Kéo bão "ngoặt" lên phía bắc, đông bắc |
| Không khí lạnh | Làm bão chệch xuống phía nam, có khi suy yếu |
| Hiệu ứng beta (do Trái Đất cong và quay) | Tự đẩy bão trôi nhẹ về phía tây bắc |
| Bão khác ở gần | Hai cơn bão gần nhau có thể xoay quanh nhau (hiệu ứng Fujiwhara) |
Những kiểu đường đi khó
Bão "ngoặt"
Khi một rãnh trên cao từ phía bắc tới gần, bão đang đi tây có thể đổi hướng lên bắc hoặc đông bắc. Thời điểm và góc ngoặt rất khó dự báo chính xác.
Bão đi chậm, đứng yên
Khi hai hệ thống dẫn đường cân bằng nhau, dòng dẫn yếu, bão gần như đứng yên hoặc đi vòng vòng. Bão đứng yên trên biển ấm có thể mạnh thêm; đứng yên gần bờ gây mưa cực lớn kéo dài.
Bão đi lùi, vòng lại
Hiếm nhưng có. Một số cơn bão trên Biển Đông từng đi vòng hoặc đổi hướng ngược lại khi cấu trúc dòng dẫn đường thay đổi.
Hình nón dự báo: đọc đúng ý nghĩa
Bản đồ dự báo bão thường có một hình nón (hoặc vùng) mở rộng dần theo thời gian. Đó không phải kích thước bão mà là vùng mà tâm bão có khả năng đi qua. Vùng càng xa càng rộng vì sai số tăng theo thời gian. Điều quan trọng:
- Tâm bão có thể đi bất kỳ chỗ nào trong vùng đó.
- Gió mạnh, mưa lớn ảnh hưởng rộng hơn nhiều so với đường đi của tâm.
- Đừng chỉ nhìn đường nét giữa rồi nghĩ "bão không vào chỗ mình".
Vì sao các trung tâm dự báo khác nhau
Khi có bão, người dân hay so sánh dự báo của Việt Nam, Nhật Bản, Mỹ, Hồng Kông, Trung Quốc. Chúng thường khác nhau vài chục đến trăm km ở thời điểm 2–3 ngày. Lý do: mỗi nơi dùng tổ hợp mô hình, số liệu và kinh nghiệm khác nhau. Không có trung tâm nào luôn đúng. Với người dân Việt Nam, bản tin chính thức để hành động là của cơ quan khí tượng quốc gia, vì nó gắn với hệ thống cảnh báo và chỉ đạo ứng phó trong nước.
Dự báo đường đi đã tiến bộ thế nào
Nhờ vệ tinh địa tĩnh chụp liên tục, máy bay thám sát bão (ở một số nước), phao biển, và các mô hình số chạy trên siêu máy tính, sai số dự báo vị trí bão đã giảm đáng kể. Các trung tâm lớn hiện nay dự báo đường đi 3 ngày tốt gần bằng dự báo 1 ngày của vài thập niên trước. Dự báo cường độ (bão mạnh lên hay yếu đi bao nhiêu) vẫn khó hơn dự báo đường đi.
Góc nhìn hôm nay: theo dõi đường đi bão thông minh
- Xem bản tin mới nhất, vì đường đi được cập nhật nhiều lần mỗi ngày khi bão gần bờ.
- Nhìn cả vùng dự báo, không chỉ đường trung tâm.
- Chú ý bán kính gió mạnh cấp 6, cấp 10 trong bản tin để biết vùng ảnh hưởng.
- Không chia sẻ dự báo "bão đổi hướng" từ nguồn không chính thức trên mạng xã hội.
Hiệu ứng Fujiwhara: khi hai cơn bão "khiêu vũ"
Khi hai xoáy thuận nhiệt đới ở gần nhau (thường dưới khoảng 1.000–1.400 km), chúng có thể tác động lẫn nhau, xoay quanh một tâm chung theo chiều ngược kim đồng hồ ở Bắc Bán Cầu. Hiện tượng mang tên nhà khí tượng Nhật Bản Sakuhei Fujiwhara, người mô tả nó từ đầu thập niên 1920. Kết quả có thể là một cơn bị cơn kia "hút" vào và sáp nhập, hoặc hai cơn bị đẩy lệch khỏi đường đi dự kiến.
Trên Tây Bắc Thái Bình Dương và Biển Đông, nơi có lúc hai, ba cơn bão hoạt động cùng lúc, hiệu ứng này là một nguồn làm dự báo đường đi khó hơn. Khi bản tin nhắc tới "ảnh hưởng tương tác giữa hai cơn bão", đó là lúc nên theo dõi cập nhật thường xuyên hơn.
Câu hỏi thường gặp
Bão di chuyển theo hướng nào?
Bão bị dòng dẫn đường trên cao đẩy đi, thường men theo rìa áp cao cận nhiệt. Trên Biển Đông, bão hay đi hướng tây hoặc tây tây bắc, nhưng có thể ngoặt lên bắc hoặc chệch xuống nam.
Vì sao dự báo đường đi của bão hay thay đổi?
Vì dòng dẫn đường có thể yếu đi, thay đổi hoặc có nhiều hệ thống cùng tác động. Sai số dự báo tăng theo thời gian nên bản tin được cập nhật liên tục.
Hình nón dự báo bão là gì?
Là vùng mà tâm bão có khả năng đi qua trong những ngày tới, mở rộng dần do sai số tăng. Nó không phải kích thước bão; vùng gió mạnh còn rộng hơn.
Vì sao dự báo của Nhật, Mỹ, Việt Nam khác nhau?
Vì mỗi trung tâm dùng mô hình, số liệu và phương pháp khác nhau. Người dân Việt Nam nên theo bản tin của cơ quan khí tượng quốc gia để hành động.
Bão có thể đứng yên không?
Có. Khi các dòng dẫn đường cân bằng hoặc yếu, bão có thể đi rất chậm hoặc gần như đứng yên, gây mưa lớn kéo dài nếu ở gần bờ.