Nước dâng do bão: vì sao biển tràn vào bờ khi bão tới gần

Nước dâng do bão là hiện tượng mực nước biển ven bờ dâng cao bất thường khi bão tới gần, chủ yếu do gió mạnh đẩy nước biển dồn vào bờ, cộng thêm phần nhỏ do áp suất thấp ở tâm bão làm mặt biển phồng lên; nếu trùng lúc triều cường, nước có thể tràn qua đê, ngập sâu vùng ven biển. Trên thế giới, nước dâng thường là nguyên nhân gây chết người nhiều nhất trong các cơn bão mạnh, nhiều hơn cả gió.

Ba thành phần làm mực nước ven biển dâng cao

Ngoài ra còn có sóng do gió (sóng lớn chồng lên mực nước đã dâng) làm nước tràn qua đê, kè.

Vì sao có nơi nước dâng cao, nơi thấp

• Thềm lục địa nông, thoải: nước bị dồn lên nhiều hơn. Vịnh Bắc Bộ, ven biển Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ có thềm nông nên nước dâng do bão có thể lớn.
• Bờ biển hình phễu, vịnh hẹp: nước dồn vào chỗ hẹp, dâng cao hơn.
• Bên phải đường đi của bão (ở Bắc Bán Cầu, nhìn theo hướng bão đi): gió xoáy cộng với hướng di chuyển, gió mạnh hơn, đẩy nước vào bờ nhiều hơn.
• Bờ biển dốc, sâu như một số đoạn Nam Trung Bộ: nước dâng thường nhỏ hơn.

Nước dâng ở Việt Nam

Các nghiên cứu của ngành khí tượng thuỷ văn Việt Nam xác định đoạn bờ biển từ Quảng Ninh đến Thanh Hoá và Nghệ An – Hà Tĩnh là những nơi có nguy cơ nước dâng do bão cao nhất, do thềm lục địa nông và hướng bão thường gặp. Những cơn bão mạnh vào vùng này có thể gây nước dâng vài mét; nếu trùng triều cường, nước có thể tràn qua đê biển.

Bản tin bão của cơ quan khí tượng khi bão vào gần bờ thường có thêm mục "nước dâng do bão" và cảnh báo "nguy cơ ngập lụt vùng ven biển, cửa sông", ghi rõ độ cao nước dâng dự báo và thời điểm triều cường.

Bài học từ thế giới

• Bão Haiyan (2013): nước dâng tàn phá thành phố Tacloban ở Philippines, vịnh hẹp hình phễu làm nước dồn cao nhiều mét.
• Bão Katrina (2005): nước dâng phá vỡ hệ thống đê, ngập phần lớn thành phố New Orleans của Mỹ.
• Bão Bhola (1970): nước dâng ở vùng đồng bằng thấp vịnh Bengal gây thảm hoạ nhân đạo lớn.

Điểm chung: đồng bằng thấp, đông dân, thềm nông. Việt Nam có hai đồng bằng lớn thấp ven biển, vì vậy nước dâng do bão là mối quan tâm thật sự của ngành khí tượng và quy hoạch.

Nước dâng khác sóng thần

Nước dâng do bão và sóng thần đều làm biển tràn vào bờ, nhưng khác nhau hoàn toàn về nguyên nhân:

• Nước dâng do bão: do gió và áp suất của bão, dâng dần trong vài giờ khi bão tới gần, đi kèm gió mạnh, mưa lớn, sóng to.
• Sóng thần: do động đất, sạt lở dưới đáy biển, có thể xảy ra khi trời quang, sóng rất dài tràn vào nhanh.

Nước biển dâng làm nước dâng do bão nguy hiểm hơn

Khi mực nước biển trung bình tăng do biến đổi khí hậu, mỗi cơn bão bắt đầu "từ mức nền cao hơn". Cùng một cơn bão, nước dâng ở thế kỷ sau sẽ tràn xa hơn so với ở thế kỷ trước. IPCC đánh giá đây là một trong những rủi ro rõ ràng nhất của nước biển dâng với các vùng ven biển thấp.

Góc nhìn hôm nay: đọc cảnh báo nước dâng

• Chú ý cụm từ "nước dâng do bão cao … m" và "mực nước tổng cộng" trong bản tin.
• Thời điểm nguy hiểm nhất là khi bão vào gần bờ trùng với giờ triều cao.
• Vùng ven biển, cửa sông thấp cần làm theo chỉ dẫn của chính quyền địa phương khi có cảnh báo.

Sóng do bão: thứ đến trước và đi sau

Ngoài nước dâng, bão còn tạo ra sóng lớn trên diện rộng. Gió mạnh thổi trên biển trong nhiều giờ, trên quãng đường dài, tạo sóng cao nhiều mét quanh bão. Những con sóng này lan ra xa thành sóng lừng, có thể tới bờ trước khi bão đến một hai ngày, làm biển động dù trời còn quang. Khi bão đã đi qua, sóng vẫn chưa lặng ngay; biển cần thêm thời gian mới êm trở lại.

Ở bờ biển thấp, sóng lớn chồng lên mực nước đã dâng sẽ đánh trực tiếp vào đê, kè, nhà cửa, làm sạt lở bờ biển và cuốn trôi cát. Nhiều đoạn bờ biển miền Trung bị xói lở nghiêm trọng sau các mùa bão. Vì vậy, bản tin bão luôn có thêm thông tin "sóng biển cao … m, biển động rất mạnh" cho từng vùng biển, và các khuyến cáo không ra bãi biển xem sóng trong lúc bão đang đến.