Sóng nhiệt là đợt nóng bất thường kéo dài nhiều ngày so với khí hậu thông thường của một nơi; đợt lạnh bất thường là ngược lại. Nguyên nhân thường là một hệ thống khí áp "đứng yên" — như vòm áp cao gây nắng nóng, hoặc dòng xiết trên cao uốn khúc sâu đưa không khí cực lạnh xuống vĩ độ thấp. Những sự kiện như sóng nhiệt châu Âu 2003, sóng nhiệt Tây Bắc Mỹ – Canada 2021, hay đợt lạnh Texas tháng 2/2021 cho thấy thời tiết cực đoan có thể xảy ra ở cả những nơi tưởng như "an toàn".
Sóng nhiệt là gì
Không có một con số nhiệt độ chung cho cả thế giới. 35°C là bình thường ở Phan Rang nhưng là sóng nhiệt ở London. Vì vậy WMO và các cơ quan khí tượng định nghĩa sóng nhiệt theo mức vượt trội so với bình thường của chính nơi đó trong nhiều ngày liên tiếp. Ở Việt Nam, khái niệm gần nhất là "đợt nắng nóng" với các ngưỡng 35°C, 37°C, 39°C.
Cơ chế: vòm nhiệt và dòng xiết uốn khúc
Vòm áp cao (heat dome)
Khi một vùng áp cao mạnh đứng yên trên một khu vực, không khí từ trên cao chìm xuống, bị nén và nóng lên; mây khó hình thành, nắng chiếu suốt ngày, đất khô dần nên nhiệt càng tăng. Vòm áp cao như cái nắp nồi úp lên, có thể giữ nắng nóng nhiều ngày đến vài tuần.
Dòng xiết uốn khúc và "kẹt" thời tiết
Ở vĩ độ trung bình, dòng xiết (dòng gió rất mạnh trên cao) thường chảy từ tây sang đông. Khi nó uốn khúc mạnh, có thể tạo những "khối chặn" khiến hệ thống thời tiết đứng yên lâu ngày: phía dưới chỗ uốn lên là nắng nóng, phía dưới chỗ uốn xuống là không khí cực lạnh tràn xuống.
Một số sự kiện nổi bật
| Thời gian | Nơi | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Tháng 8/2003 | Tây Âu (Pháp, Ý, Tây Ban Nha…) | Sóng nhiệt kéo dài nhiều tuần; các nghiên cứu sau đó ước tính số người tử vong vượt mức thường lên tới hàng chục nghìn trên toàn châu Âu, nhiều nhất là người già |
| Tháng 6–7/2021 | Tây Bắc Mỹ và tây Canada | Vòm nhiệt cực mạnh; làng Lytton (Canada) đo được khoảng 49,6°C, kỷ lục quốc gia của Canada |
| Tháng 2/2021 | Texas, Mỹ | Không khí cực lạnh tràn xuống phía nam, gây mất điện diện rộng ở một bang quen khí hậu ấm |
| Tháng 7/2022 | Anh | Lần đầu tiên nước Anh ghi nhận nhiệt độ trên 40°C |
Số liệu trích từ cơ quan khí tượng các nước và WMO; con số thương vong của các sự kiện là ước tính từ nghiên cứu sau sự kiện, có thể khác nhau giữa các nguồn.
Đợt lạnh bất thường và xoáy cực
Quanh Bắc Cực có một vùng gió tây mạnh trên cao gọi là xoáy cực, giữ không khí cực lạnh ở trong. Khi xoáy cực yếu đi hoặc bị méo, không khí lạnh có thể tràn xuống vĩ độ thấp hơn bình thường, gây rét đậm ở Bắc Mỹ, châu Âu, Đông Á. Một số đợt lạnh mạnh ở Đông Á cũng ảnh hưởng tới miền Bắc Việt Nam, như đợt rét tháng 1/2016 khi tuyết rơi ở nhiều đỉnh núi phía Bắc.
Việc biến đổi khí hậu ảnh hưởng thế nào tới xoáy cực và các đợt lạnh là chủ đề khoa học còn nhiều tranh luận.
Biến đổi khí hậu và sóng nhiệt
Báo cáo AR6 của IPCC kết luận gần như chắc chắn rằng các đợt nóng cực đoan đã trở nên thường xuyên và mạnh hơn trên phần lớn đất liền từ những năm 1950, và ảnh hưởng của con người là nguyên nhân chính. Ngành khoa học "quy kết sự kiện" (attribution) ngày nay có thể ước lượng biến đổi khí hậu đã làm một đợt nóng cụ thể có khả năng xảy ra cao hơn bao nhiêu lần. Với đợt lạnh, xu hướng chung là ít và nhẹ hơn, dù vẫn có thể xảy ra.
Bài học cho Việt Nam
- Nóng cực đoan nguy hiểm nhất với người già, người sống một mình, người lao động ngoài trời — các nước có hệ thống cảnh báo sóng nhiệt đều ưu tiên những nhóm này.
- Đêm nóng liên tục làm cơ thể không phục hồi, nguy hiểm không kém ngày nóng.
- Hạ tầng điện, nước cần chuẩn bị cho nhu cầu tăng vọt trong đợt nóng hoặc lạnh bất thường.
Góc nhìn hôm nay: theo dõi thời tiết cực đoan toàn cầu
WMO công bố báo cáo "Tình trạng khí hậu toàn cầu" hằng năm, tổng hợp các sự kiện cực đoan. Các trang khí tượng quốc gia như Met Office (Anh), NOAA (Mỹ), JMA (Nhật) có mục giải thích sự kiện. Đọc những báo cáo này giúp hiểu thời tiết ở Việt Nam trong bức tranh chung của thế giới.
Câu hỏi thường gặp
Sóng nhiệt là gì?
Sóng nhiệt là đợt nóng bất thường kéo dài nhiều ngày so với khí hậu bình thường của một nơi. Ngưỡng nhiệt độ khác nhau tuỳ vùng, vì 35°C ở nơi này là bình thường nhưng ở nơi khác là cực đoan.
Vòm nhiệt là gì?
Là vùng áp cao mạnh đứng yên trên một khu vực, không khí chìm xuống nén lại và nóng lên, trời quang mây, giữ nắng nóng nhiều ngày như một cái nắp úp lên.
Đợt nóng kỷ lục ở Canada năm 2021 là bao nhiêu độ?
Làng Lytton ở tỉnh British Columbia đo được khoảng 49,6°C cuối tháng 6/2021, kỷ lục nhiệt độ cao nhất của Canada.
Xoáy cực là gì?
Là vùng gió tây mạnh trên cao bao quanh Bắc Cực, giữ không khí cực lạnh ở trong. Khi nó yếu hoặc méo, không khí lạnh có thể tràn xuống các vĩ độ thấp hơn.
Biến đổi khí hậu có làm sóng nhiệt nhiều hơn không?
Có. IPCC kết luận các đợt nóng cực đoan đã thường xuyên và mạnh hơn trên phần lớn đất liền từ những năm 1950, với nguyên nhân chính là hoạt động của con người.