Trời trở rét — khi nhiệt độ giảm nhanh vài độ đến hơn mười độ trong một hai ngày — làm tăng nguy cơ cảm lạnh, viêm đường hô hấp, đợt cấp hen và bệnh phổi mạn, và gây áp lực lên tim mạch, huyết áp, nhất là ở người cao tuổi và trẻ nhỏ. Bài viết này là kiến thức phổ thông để chuẩn bị; người có bệnh mạn tính nên hỏi bác sĩ về kế hoạch riêng cho mùa lạnh, và đi khám ngay khi có dấu hiệu bất thường.
Vì sao thay đổi thời tiết lại ảnh hưởng sức khoẻ
- Mạch máu co lại khi lạnh để giữ nhiệt, làm huyết áp có xu hướng tăng; tim phải làm việc nhiều hơn.
- Đường thở nhạy cảm với không khí lạnh, khô: có thể gây co thắt phế quản ở người hen.
- Virus đường hô hấp lây lan nhiều hơn trong mùa lạnh, một phần vì mọi người tụ tập trong nhà kín.
- Cơ thể cần thời gian thích nghi: thay đổi đột ngột gây khó chịu hơn lạnh đều.
Người cao tuổi: những điều cần để ý
Người già điều nhiệt kém hơn, cảm nhận lạnh có khi chậm hơn, thường có bệnh nền. Trong đợt rét:
- Giữ ấm đầu, cổ, ngực, bàn chân; mặc nhiều lớp.
- Tránh ra ngoài lúc sáng sớm, đêm muộn khi nhiệt độ thấp nhất; nhiều người có thói quen tập thể dục rất sớm — nên dời sang lúc trời ấm hơn trong đợt rét đậm.
- Không tắm quá khuya; phòng tắm cần kín gió, ấm; tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột khi ra khỏi chăn ấm.
- Người tăng huyết áp, bệnh tim theo dõi huyết áp đều, dùng thuốc đúng chỉ định; không tự ý ngừng thuốc.
- Uống đủ nước dù ít khát.
Dấu hiệu cần gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế ngay: đau ngực, khó thở, méo miệng, yếu tay chân một bên, nói khó, lú lẫn đột ngột.
Trẻ nhỏ: ấm vừa đủ
- Mặc nhiều lớp mỏng thay vì một áo quá dày; chạm gáy, lưng trẻ để biết trẻ có quá nóng (ra mồ hôi) hay lạnh.
- Không ủ quá kín khi ngủ: mồ hôi đọng rồi gặp lạnh dễ nhiễm lạnh hơn. Với trẻ sơ sinh, các tổ chức nhi khoa khuyên không trùm chăn quá dày, giữ mặt thông thoáng.
- Giữ ấm khi đưa đón trẻ bằng xe máy sáng sớm: mũ, khẩu trang, găng tay, che chắn gió.
- Rửa tay, vệ sinh mũi họng; tiêm phòng theo lịch (cúm, phế cầu… theo tư vấn của bác sĩ).
Đưa trẻ đi khám khi sốt cao, thở nhanh, rút lõm lồng ngực, bỏ bú, li bì — đây là dấu hiệu nặng của bệnh hô hấp.
"Trở trời" và đau khớp
Nhiều người có bệnh xương khớp cho biết đau tăng khi trời trở lạnh, ẩm. Nghiên cứu khoa học về mối liên hệ này cho kết quả không hoàn toàn thống nhất: có nghiên cứu ghi nhận liên quan với nhiệt độ thấp, độ ẩm, áp suất; có nghiên cứu không thấy rõ. Dù vậy, giữ ấm khớp, vận động nhẹ nhàng đều đặn thường giúp dễ chịu hơn. Đau tăng nhiều, sưng nóng đỏ khớp cần đi khám.
Bảng chuẩn bị trước đợt rét
| Việc | Vì sao |
|---|---|
| Đọc bản tin không khí lạnh 1–3 ngày trước | Biết khi nào lạnh, lạnh tới mức nào |
| Chuẩn bị áo ấm, chăn, mũ, tất cho người già, trẻ nhỏ | Tránh bị "bắt chợt" khi nhiệt độ giảm nhanh |
| Kiểm tra máy sưởi, dây điện, bình nóng lạnh | Phòng chập cháy, giật điện |
| Dự trữ thuốc thường dùng theo đơn cho người bệnh mạn tính | Tránh gián đoạn điều trị khi ngại ra ngoài |
| Không sưởi bằng than trong phòng kín | Nguy cơ ngộ độc khí CO chết người |
Ăn uống và vận động trong mùa lạnh
Ăn đủ bữa, đồ ăn ấm, nhiều rau quả; uống đủ nước. Vận động trong nhà khi ngoài trời rét đậm (đi bộ quanh nhà, tập nhẹ). Hạn chế rượu: rượu làm giãn mạch ngoài da, tạo cảm giác ấm giả nhưng thực tế làm cơ thể mất nhiệt nhanh hơn — quan niệm "uống rượu cho ấm" là không đúng.
Góc nhìn hôm nay: một mùa đông an toàn
Thời tiết thì không đổi được, nhưng chuẩn bị thì được. Lưu số 115, số bác sĩ gia đình hoặc trạm y tế; theo dõi bản tin không khí lạnh; quan tâm người già sống một mình — một cuộc gọi hỏi thăm sáng đợt rét có khi rất có ích.
Hạ thân nhiệt: nguy hiểm ít được nhắc
Khi cơ thể mất nhiệt nhanh hơn tạo ra, thân nhiệt có thể xuống dưới khoảng 35°C — tình trạng hạ thân nhiệt. Ở Việt Nam ít gặp hơn ở xứ lạnh, nhưng vẫn có thể xảy ra với người già sống một mình trong nhà lạnh, người say rượu ngủ ngoài trời đêm rét, người đi rừng, leo núi bị ướt và gió lạnh, trẻ sơ sinh không được giữ ấm.
Dấu hiệu cần chú ý theo các khuyến cáo y tế phổ biến: run lẩy bẩy rồi ngừng run, da lạnh tái, nói líu nhíu, lú lẫn, buồn ngủ bất thường, cử động vụng về. Cần đưa người đó vào nơi ấm, thay đồ ướt, quấn chăn, và gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế. Không chà xát mạnh tay chân, không cho uống rượu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trời lạnh dễ bị tăng huyết áp?
Khi lạnh, mạch máu ngoại vi co lại để giữ nhiệt, làm huyết áp có xu hướng tăng và tim phải làm việc nhiều hơn. Người có bệnh tim mạch, tăng huyết áp cần theo dõi kỹ.
Trời trở lạnh trẻ nên mặc thế nào?
Mặc nhiều lớp mỏng, giữ ấm đầu, cổ, chân tay; kiểm tra gáy, lưng để tránh quá nóng gây ra mồ hôi. Không ủ quá kín khi ngủ.
Uống rượu có giúp ấm người không?
Không. Rượu làm giãn mạch ngoài da tạo cảm giác ấm, nhưng thực tế khiến cơ thể mất nhiệt nhanh hơn và che mất cảm giác lạnh.
Trở trời đau khớp có thật không?
Nhiều người cảm thấy đau tăng khi trời lạnh, ẩm. Nghiên cứu khoa học cho kết quả chưa thống nhất. Giữ ấm và vận động nhẹ thường giúp dễ chịu; đau nhiều cần đi khám.
Khi nào người già cần đi cấp cứu trong đợt rét?
Khi có đau ngực, khó thở, méo miệng, yếu tay chân một bên, nói khó hoặc lú lẫn đột ngột — gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế ngay.