Mưa axit là mưa có độ pH thấp hơn khoảng 5,6, do khí lưu huỳnh đioxit (SO₂) và các oxit nitơ (NOx) từ đốt than, dầu, xe cộ, công nghiệp hoà vào hơi nước trong khí quyển tạo thành axit; ở Việt Nam, các chương trình quan trắc môi trường đã ghi nhận mưa có tính axit ở một số thời điểm và khu vực, nhưng không phổ biến và nghiêm trọng như châu Âu, Bắc Mỹ những thập niên 1970–1980. Bài viết giải thích khoa học, không thay thế các báo cáo quan trắc chính thức.
Nước mưa vốn đã hơi chua
Nước tinh khiết có pH 7 (trung tính). Nhưng nước mưa tự nhiên hoà tan khí CO₂ trong không khí, tạo axit cacbonic yếu, nên pH tự nhiên vào khoảng 5,6. Vì vậy các nhà khoa học chỉ gọi là mưa axit khi pH thấp hơn mức này. Thang pH là thang logarit: pH 4,6 chua gấp khoảng 10 lần pH 5,6.
Mưa axit hình thành thế nào
| Nguồn thải | Khí | Trong khí quyển biến thành |
|---|---|---|
| Nhà máy nhiệt điện than, công nghiệp, lò đốt | SO₂ | Axit sunfuric |
| Xe cộ, nhà máy, đốt nhiên liệu ở nhiệt độ cao | NOx | Axit nitric |
| Núi lửa (tự nhiên) | SO₂ | Axit sunfuric |
| Sét (tự nhiên, lượng nhỏ) | NOx | Axit nitric |
Các khí này có thể bay hàng trăm, hàng nghìn km theo gió trước khi rơi xuống theo mưa (lắng đọng ướt) hoặc bám vào bụi rồi rơi xuống (lắng đọng khô). Vì vậy mưa axit là vấn đề xuyên biên giới: nhà máy ở nước này có thể gây mưa axit ở nước khác.
Bài học từ châu Âu và Bắc Mỹ
Từ thập niên 1960–1980, mưa axit làm chết cá ở hàng nghìn hồ ở Scandinavia, phía đông Canada và đông bắc nước Mỹ, làm rừng thông ở Trung Âu suy thoái, ăn mòn tượng đá, công trình cổ. Các nước đã ký Công ước về ô nhiễm không khí xuyên biên giới tầm xa (1979), Mỹ sửa đổi Đạo luật Không khí Sạch (1990) với chương trình mua bán hạn ngạch SO₂. Nhờ lắp hệ thống khử lưu huỳnh ở nhà máy điện và chuyển nhiên liệu, phát thải SO₂ ở nhiều nước phương Tây giảm mạnh, mưa axit đã giảm đáng kể. Đây được coi là một trong những câu chuyện thành công của chính sách môi trường dựa trên khoa học.
Ở Việt Nam thì sao
Việt Nam có mạng lưới trạm quan trắc thành phần hoá học nước mưa và tham gia Mạng lưới Giám sát Lắng đọng Axit Đông Á (EANET). Các báo cáo hiện trạng môi trường quốc gia và số liệu EANET cho thấy:
- Phần lớn thời gian, độ pH nước mưa ở các trạm nằm quanh hoặc trên ngưỡng 5,6.
- Có những đợt và khu vực ghi nhận mưa pH thấp hơn, thường liên quan tới vùng công nghiệp, đô thị lớn hoặc nhà máy nhiệt điện than ở gần.
- Bụi trong không khí ở nhiều nơi có thành phần kiềm (như bụi đất, bụi xây dựng) có thể "trung hoà" một phần tính axit.
Mức độ cụ thể thay đổi theo năm và theo trạm; muốn có con số chính xác, nên tra báo cáo hiện trạng môi trường quốc gia hoặc dữ liệu công khai của EANET.
Mưa axit ảnh hưởng gì
- Đất và cây: rửa trôi chất dinh dưỡng như canxi, magiê; giải phóng nhôm độc hại cho rễ cây.
- Ao hồ: hồ nghèo khoáng chất dễ bị chua hoá, ảnh hưởng cá, sinh vật nước.
- Công trình: ăn mòn đá vôi, đá cẩm thạch, kim loại — tượng đá, mái tôn, cột kim loại xuống cấp nhanh hơn.
- Sức khoẻ: mưa axit không gây bỏng da khi dầm mưa. Nhưng các khí SO₂, NOx và bụi mịn tạo ra mưa axit thì có hại cho đường hô hấp khi hít phải.
Những hiểu lầm về mưa axit
"Mưa axit làm rụng tóc, bỏng da"
Không có bằng chứng mưa axit ở mức thường gặp gây hại trực tiếp cho da, tóc. Độ chua của nó còn thấp hơn nhiều so với nước chanh, giấm.
"Mưa đầu mùa là mưa axit"
Mưa đầu mùa thường bẩn hơn vì cuốn theo nhiều bụi tích tụ trong mùa khô, nhưng điều đó không đồng nghĩa với có tính axit cao. Thành phần cụ thể phụ thuộc nguồn bụi, khí ở từng nơi.
Góc nhìn hôm nay: hiểu đúng, lo đúng chỗ
- Nỗi lo chính với sức khoẻ ở đô thị Việt Nam hiện nay là bụi mịn và khí thải khi hít thở, hơn là mưa axit.
- Thí nghiệm nhỏ: hứng nước mưa vào cốc sạch, đo bằng giấy quỳ hoặc bút đo pH, so sánh giữa các trận mưa. Đây là hoạt động khoa học hay cho học sinh.
- Tìm đọc báo cáo hiện trạng môi trường quốc gia để biết số liệu chính thức.
Câu hỏi thường gặp
Mưa axit là gì?
Mưa axit là mưa có độ pH thấp hơn khoảng 5,6, do khí SO₂ và NOx từ đốt nhiên liệu, công nghiệp, xe cộ hoà vào hơi nước trong khí quyển tạo thành axit.
Việt Nam có mưa axit không?
Các chương trình quan trắc đã ghi nhận mưa có tính axit ở một số thời điểm và khu vực, nhất là gần vùng công nghiệp, nhưng phần lớn thời gian pH nước mưa quanh hoặc trên ngưỡng 5,6.
Mưa axit có làm bỏng da không?
Không. Mưa axit ở mức thường gặp không gây hại trực tiếp cho da, tóc; độ chua thấp hơn nhiều so với nước chanh. Các khí gây ra mưa axit thì có hại khi hít phải.
Vì sao nước mưa bình thường cũng hơi chua?
Vì nước mưa hoà tan khí CO₂ trong không khí, tạo axit cacbonic yếu, nên pH tự nhiên khoảng 5,6.
Mưa axit ở châu Âu được giải quyết thế nào?
Nhờ các hiệp định quốc tế và luật cắt giảm phát thải, lắp hệ thống khử lưu huỳnh ở nhà máy điện và chuyển đổi nhiên liệu, phát thải SO₂ giảm mạnh và mưa axit giảm đáng kể.